Makale

Dijitalleşmenin hız kazanmasıyla birlikte, kişisel verilerin korunması hukuku sadece yetişkinleri değil, dijital dünyanın en savunmasız bireyleri olan çocukları da yakından ilgilendirmektedir. Günümüzde çocukların dijital ayak izleri, genellikle kendi iradelerinden ziyade ebeveynlerinin paylaşımları ile oluşmaktadır. Hukuk sistemimizde çocuğun, hak ehliyeti ve fiil ehliyeti bağlamında değerlendirilmesi, kişisel verilerinin işlenmesi süreçlerindeki rıza unsurunu doğrudan etkilemektedir. Gerek ulusal gerekse uluslararası mevzuatta, çocuğun yüksek yararı her zaman ön planda tutulmasına rağmen, uygulamada aile içi veri ihlalleri sıkça karşımıza çıkmaktadır. Ebeveynlerin iyi niyetli bile olsa çocuklarına ait görselleri ve bilgileri sınırsızca paylaşması, hukuki açıdan sınırların aşılmasına ve telafisi güç zararlara yol açabilmektedir. Bu yazıda, uzman bir KVKK avukatı perspektifiyle, çocuğun veri ehliyeti ve ebeveynlerin yol açtığı veri mahremiyeti ihlalleri tüm detaylarıyla ele alınacaktır.

Çocuğun Veri Ehliyeti ve Rıza Kapasitesi

Türk Medeni Kanunu'na göre, her birey tam ve sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetine sahip olur. Ancak, fiil ehliyeti bakımından durum farklıdır; ayırt etme gücü bulunmayan küçüklerin fiil ehliyeti kural olarak yoktur. Kişisel verilerin korunması hukukunda rıza, geçerli bir hukuki dayanak olmakla birlikte, çocuğun veri sahibi olarak kendi rızasını geçerli şekilde verip veremeyeceği, tamamen ayırt etme gücüne ve olgunluk seviyesine bağlıdır. Ayırt etme gücü olmayan bir çocuğun verilerinin işlenmesi için ebeveynlerinin veya yasal temsilcilerinin, daima çocuğun yüksek yararını gözeterek açık rıza vermesi şarttır. Kişisel verilerin korunmasını isteme hakkı, nispi kişiye sıkı suretle bağlı hak olarak kabul edilmektedir. Bu bağlamda Kişisel Verileri Koruma Kurulu, ayırt etme gücüne sahip çocuğun bu hakkı bizzat kullanabileceği gibi, velisinin de onun adına ve hesabına bu hakları kullanabileceğini belirtmektedir.

Aile İçi Veri İhlalleri ve Sharenting Kavramı

Çocukların kişisel verileri, genellikle onları en çok koruması beklenen aileleri tarafından ihlal edilebilmektedir. Dijital çağda sharenting olarak adlandırılan ve ebeveynlerin çocuklarına ait fotoğraf, video veya hassas bilgileri sosyal medya platformlarında sürekli olarak paylaşması durumu, ciddi bir veri mahremiyeti ihlali oluşturmaktadır. Ebeveynlerin çocukların rızası olmadan yaptığı bu paylaşımlar, çocukların dijital dünyadaki güvenliğini tehlikeye atarak onları siber zorbalık, kimlik hırsızlığı ve pedofili gibi suçların hedefi haline getirebilmektedir. Yapılan araştırmalar, 2030 yılına kadar tüm kimlik hırsızlıklarının büyük bir kısmının ebeveynlerin çocukları hakkında yaptığı aşırı veri paylaşımlarından kaynaklanacağını öngörmektedir. Bir çocuğun ultrason görüntüsünden, okul bilgisine veya tıbbi verisine kadar pek çok detayın kamuya açık alanlarda paylaşılması, çocuğun gelecekteki unutulma hakkını da zedeleyen telafisi imkânsız hukuki sonuçlar doğurmaktadır.

Ebeveynlerin Hukuki Sınırları ve Çocuğun Özel Hayatı

Ebeveynlerin çocuk üzerindeki velayet hakkı, çocuğun bedensel, zihinsel ve sosyal yönden gelişimini sağlamak amacıyla tanınmıştır; ancak bu hak sınırsız değildir. Anayasa Mahkemesi kararlarında da vurgulandığı üzere, özel hayatın gizliliği ve kişisel özerklik, aile fertleri arasında da geçerlidir. Aynı konutta yaşamak veya velayet hakkına sahip olmak, ebeveynlere çocuğun maddi ve manevi bütünlüğünü veya onurunu ihlal etme yetkisi vermez. Aile içi veri ihlallerine sebebiyet veren temel durumlar, hukuki çerçevede belirli kategorilere ayrılabilir:

• Sosyal Medyada İhlaller: Çocukların görsel ve kişisel verilerinin rızaları dışında ebeveynlerce paylaşılması.
• Hassas Verilerin Paylaşımı: Eğitim veya sağlık verilerinin gerekli izinler alınmadan üçüncü taraflarla ifşa edilmesi.
• Güvenlik İhlalleri: Ailelerin gerekli dijital güvenlik önlemlerini almayarak çocuğu siber tehlikelere açık hale getirmesi.
• Aile İçi Anlaşmazlıklar: Ebeveynlerin kendi aralarındaki çekişmelerde, çocuğun kişisel verilerini kötü niyetle kullanması.

Bu durumlar, ebeveynlerin çocuklarının verileri üzerindeki tasarruflarının, çocuğun bağımsız bir kişilik olduğu gerçeğiyle sınırlandırıldığını açıkça göstermektedir.

Dijital Ortamda Çocuğun Üstün Yararı

Hukukumuzda, çocukların kişisel verilerinin korunmasında temel alınan en önemli kriter çocuğun yüksek yararı ilkesidir. Her ne kadar ulusal mevzuat metnimizde çocukların korunmasına yönelik Avrupa Birliği Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) kadar spesifik yaş sınırları açıkça düzenlenmemiş olsa da, hukuki uyuşmazlıklarda mahkemeler ve Kişisel Verileri Koruma Kurulu, uluslararası sözleşmeleri ve genel hukuk ilkelerini dikkate almaktadır. Bir çocuğun verisi işlenirken, şirketlerin veya ebeveynlerin ticari ve kişisel menfaatlerinden ziyade, çocuğun uzun vadeli psikolojik ve sosyal gelişimi üstün tutulmalıdır. Çocuğun rızası tek başına alınsa dahi, bu rızanın ileride geri alınabileceği ve şeffaf bir şekilde yönetilmesi gerektiği unutulmamalıdır. Sonuç olarak, çocukların dijital dünyada güvenle yer alabilmesi için ebeveynlerin veri işleme faaliyetlerinde çok daha bilinçli ve hukuka uygun hareket etmesi gerekmektedir.