Makale

Gelişen teknolojiyle birlikte suç ve suçlu profillerindeki değişimler, adalet sisteminin de geleneksel yöntemlerin ötesine geçmesini zorunlu kılmıştır. Bu noktada Ceza Muhakemesi Kanunu, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması amacıyla bilişim teknolojileri vasıtasıyla uygulanan koruma tedbirleri için özel yasal düzenlemeler barındırmaktadır. Klasik koruma tedbirlerinin yetersiz kaldığı durumlarda devreye giren bu modern yöntemler, özellikle organize suçlar ve bilişim suçlarının aydınlatılmasında adli makamlara büyük kolaylıklar sağlamaktadır. Kanun koyucu, bilgisayarlarda arama yapılması, iletişimin denetlenmesi, teknik araçlarla izleme ve moleküler genetik incelemeler gibi bilimsel ve teknolojik yöntemleri belirli şartlara bağlayarak yasal güvence altına almıştır. Bu tedbirlerin uygulanabilmesi için genellikle kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı, başka suretle delil elde etme imkânının bulunmaması ve kural olarak hâkim kararı gibi sıkı koşullar aranmaktadır. Adli kolluk ve savcılık makamlarının yürüttüğü soruşturmalarda hayati bir öneme sahip olan bu işlemler, yasal sınırlara sıkı sıkıya riayet edilerek gerçekleştirildiğinde ceza yargılamasının adil bir şekilde ilerlemesine hizmet etmektedir.

Bilgisayarlarda Arama, Kopyalama ve Elkoyma

CMK madde 134 uyarınca düzenlenen bilgisayarlarda, bilgisayar programlarında ve kütüklerinde arama, kopyalama ve elkoyma tedbiri, bilişim sistemleri üzerinden suç delili elde edilmesinin temelini oluşturmaktadır. Bir suç dolayısıyla yapılan soruşturmada, başka suretle delil elde etme imkânının bulunmaması halinde, Cumhuriyet savcısının resmi istemi üzerine şüphelinin kullandığı bilgisayar ve kütüklerinde arama yapılmasına sadece hâkim tarafından karar verilebilir. Bu koruma tedbirinin dikkat çekici yönü, sistemdeki şifrenin çözülememesi veya gizlenmiş bilgilere ulaşılamaması durumunda, şifre çözümünün yapılabilmesi ve gerekli kopyaların alınabilmesi için ilgili araç ve gereçlere elkonulabilmesine yasal olanak tanımasıdır. Şifre başarılı bir şekilde çözüldüğünde ve kopyalar güvenli biçimde alındığında söz konusu cihazlar gecikmeksizin iade edilmektedir. İlgili kanun maddesi uygulamada bilişim suçlarının aydınlatılmasında en kritik soruşturma işlemlerinden biri olmaya devam etmektedir.

İletişimin Denetlenmesi ve Kayda Alınması

Telekomünikasyon yoluyla yapılan iletişimin denetlenmesi, günümüz adli soruşturmalarında başvurulan en yaygın bilişim teknolojisi odaklı koruma tedbirleri arasında yer almaktadır. CMK madde 135 kapsamında titizlikle düzenlenen bu tedbir; iletişimin tespiti, dinlenmesi, kayda alınması ve sinyal bilgilerinin değerlendirilmesi gibi aşamaları kapsar. Tedbire başvurulabilmesi için öncelikle bir suçun işlendiğine ilişkin kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı ve somut olayda başka suretle delil elde edilmesi imkânının bulunmaması gerekmektedir. Kural olarak hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan istisnai hallerde Cumhuriyet savcısının emriyle uygulanabilen bu işlemde, savcı kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulmak zorundadır. İletişimin dinlenmesi ve kayda alınması işlemleri en çok üç ay için verilebilir ve bu süre bir defa uzatılabilir. Ayrıca bu özel tedbir, kanunda sınırlı olarak sayılan göçmen kaçakçılığı, kasten öldürme ve silahlı örgüt kurma gibi spesifik katalog suçlar çerçevesinde uygulanabilmektedir.

Teknik Araçlarla İzleme Tedbiri

Ceza muhakemesi süreçlerinde teknolojinin sunduğu bir diğer önemli imkân ise CMK madde 140 ile hukuki çerçevesi çizilen teknik araçlarla izleme tedbiridir. Bu tedbir, insanın görme ve işitme duyusunun algılama sınırlarını aşmaya yardım eden her türlü teknik tertibat aracılığıyla, şüpheli veya sanığın kamuya açık yerlerdeki faaliyetlerinin ve işyerinin izlenmesini ve buna bağlı ses veya görüntü kaydının alınmasını ifade eder. Uygulanabilmesi için tıpkı iletişimin denetlenmesi hususunda olduğu gibi kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunması ve olağan yöntemlerle delil elde edilememesi koşulları ortaklaşa aranır. Hâkim kararı ile en çok dört haftalık süre için verilebilen bu izleme kararı, gerektiğinde bir defaya mahsus uzatılabilir; örgütlü suçlarla mücadelede ise birden fazla kez uzatma imkânı yasayla tanınmıştır. Kanun, bireylerin mahremiyet alanlarını korumak adına çok net bir hukuki sınır çizmiş ve bu teknik izlemenin kişinin konutunda uygulanamayacağını açıkça hüküm altına almıştır.

Moleküler Genetik İncelemeler ve Fizik Kimliğin Tespiti

Bilişim sistemlerinin ve tıbbi laboratuvar teknolojilerinin biyometrik veri analizi alanındaki yansımaları, moleküler genetik incelemeler ile fizik kimliğin tespiti başlıkları altında yargılamaya ışık tutmaktadır. Şüpheli veya sanığın iç beden muayenesi yapılarak vücudundan biyolojik örnekler alınması, yalnızca hâkim veya acil hallerde savcı kararıyla mümkündür. Elde edilen bu hassas örnekler üzerinde DNA analizi gibi moleküler genetik inceleme yapılması, CMK madde 78 gereğince mutlak surette hâkim kararına tabidir. Öte yandan, CMK madde 81 uyarınca, üst sınırı iki yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren suç türlerinde, şüphelinin veya sanığın parmak ve avuç içi izinin alınması, fotoğraflarının çekilmesi ile ses ve görüntülerinin kayda alınarak gelişmiş veri tabanlarına aktarılması sağlanmaktadır. Sistematik biçimde kaydedilen bu parmak izi ve DNA profilleri, otomatik teşhis sistemleri vasıtasıyla karşılaştırılarak şüphelilerin kimliklerinin şüpheye yer bırakmayacak biçimde saptanmasında temel rol oynamaktadır.

Bilişimle Uygulanan Koruma Tedbirlerinin Ortak Şartları

Ceza yargılamasında maddi gerçeğe ulaşmak için başvurulan bilişim teknolojileri temelli koruma tedbirleri, bireylerin temel haklarına önemli ölçüde temas ettiğinden yasa koyucu tarafından oldukça sıkı denetim mekanizmalarına bağlanmıştır. Bu modern adli tedbirlerin yasalara uygun kabul edilebilmesi için şu ortak kural ve şartların sağlanması gerekmektedir:

• Kuvvetli suç şüphesi: Hedef alınan şüpheli veya sanığın ilgili suçu işlediğine dair dosyada somut ve inandırıcı belirtilerin bulunması zorunludur.
• İkincil nitelik: Adli makamların söz konusu suçu klasik soruşturma yöntemleriyle aydınlatma ve delil bulma imkânının tükendiği anlarda bu yollara başvurulabilir.
• Hâkim kararı zorunluluğu: Bilgisayar kütüklerine girilmesi, telefonların dinlenmesi veya teknik izleme sistemlerinin devreye sokulması kural olarak adli bir makam olan hâkimin onayından geçmelidir.
• Sınırlı süre ve katalog suçlar: Uygulamaların çoğu belirli ağır suç tipleriyle sınırlandırılmış olup, yasanın öngördüğü kesin süreler dâhilinde hukuki geçerlilik taşımaktadır.
• Bu sıkı adli kurallar, emniyet birimlerinin elindeki üstün teknolojik imkânların kötüye kullanılmasını engellemekte ve adil yargılanma sürecini teminat altına almaktadır.