Makale

Günümüzde teknolojik gelişmelerin hayatımızın her alanına entegre olması, hukuki uyuşmazlıkların ve suç soruşturmalarının niteliğini de kökten değiştirmiştir. Artık ceza muhakemesi süreçlerinde, geleneksel ispat araçlarının yanı sıra dijital deliller ve bu delilleri hukuka uygun bir şekilde yargılamaya taşıyan adli bilişim süreci kritik bir rol oynamaktadır. Adli bilişim, en temel tanımıyla, bilişim sistemleri üzerinde yer alan ve ispatlayıcı özellik taşıyan elektronik verilerin, mahkemelerde hukuki delil niteliği taşıyacak şekilde tanımlanması, elde edilmesi, saklanması, incelenmesi ve sunulması disiplinidir. Bir suçun aydınlatılabilmesi için olay yerindeki bilgisayarlar, cep telefonları, taşınabilir bellekler ve hatta gömülü sistemlerden elde edilen verilerin, teknik uzmanlarca belirli prosedürler çerçevesinde toplanması gerekir. Bu süreç salt teknik bir inceleme olmaktan çıkıp, Ceza Muhakemesi Kanunu başta olmak üzere usul hukukunun temel prensiplerine sıkı sıkıya bağlı bir ispat faaliyetine dönüşmüştür. Adli bilişim uzmanları tarafından yürütülen bu aşamaların en küçük bir ihmali, elde edilen verilerin hukuki geçerliliğini yitirmesine sebep olabilmektedir.

Dijital Delillerin Hukuki Niteliği ve Özellikleri

Ceza yargılamasında bir olgunun ispatlanabilmesi için kullanılan dijital deliller, doğaları gereği son derece hassas, kolayca kopyalanabilen ancak aynı zamanda çok çabuk değiştirilebilen ve yok olabilen yapıdadır. Geleneksel kanıtlardan farklı olarak, elektronik cihazlarda depolanan veya iletilen veriler çıplak gözle doğrudan okunamayan gizli deliller konumundadır; bu verilerin mahkeme önüne getirilebilmesi için özel donanım ve yazılımlara ihtiyaç duyulur. Delil hukuku prensipleri bağlamında, dijital bulguların geçerliliği, kanuna uygun elde edilmiş olma kuralına dayanmaktadır. Nitekim yasa koyucu, suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirme fiillerini yaptırıma bağlayarak sürecin güvenliğini koruma altına almıştır. İlgililik, faydalılık ve akılcılık gibi genel delil kıstaslarını taşıyan sayısal materyaller, çoğaltılabilme özellikleri sayesinde muhakeme sürecinde her iki tarafa da kopyalarının verilebilmesi açısından müştereklik avantajına sahiptir. Ancak, verilerin en ufak bir müdahalede değişebilme riski, delil bütünlüğünün titizlikle korunmasını zorunlu kılar. Hukuka aykırı yollarla elde edilen veya inceleme sırasında orijinal yapısı bozulan veriler ispat aracı olarak kabul edilmeyecektir.

CMK Madde 134 Kapsamında Arama ve El Koyma

Ceza Muhakemesi Kanunu içerisinde adli bilişim incelemelerinin yasal dayanağı, ilgili kanunda düzenlenen bilgisayarlarda, bilgisayar programlarında ve kütüklerinde arama, kopyalama ve el koyma hükmüdür. İlgili yasaya göre, bir suç dolayısıyla yapılan soruşturmada bilişim sistemleri üzerinde işlem yapılabilmesi için, öncelikle başka surette delil elde etme imkânının bulunmaması temel şartı aranır. Bu şartın varlığı halinde, Cumhuriyet savcısının talebi üzerine hakim kararıyla şüphelinin kullandığı bilişim araçlarında arama yapılabilir. Yasa koyucu, arama ve el koyma işlemi sırasında sistemdeki bütün verilerin yedeklemesinin alınmasını emretmektedir. Bu sayede, şüphelinin veya vekilinin talebi halinde bu yedekten bir kopya kendilerine teslim edilerek savunma hakkı güvence altına alınır. Eğer sisteme şifreleme nedeniyle girilemezse, bu engelin aşılabilmesi amacıyla cihaza el konulabilmekte, şifre çözüldükten sonra ise cihaz gecikmeksizin iade edilmektedir. Adli makamların kanunun lafzına uygun hareket etmesi, adil yargılanma hakkı için esastır.

Adli Bilişim Süreci ve Delil Bütünlüğünün Korunması

Suç mahallinde bulunan donanımlardan mahkeme salonuna uzanan yolda adli bilişim süreci, titizlikle kurgulanmış aşamalardan meydana gelir. Disiplin kapsamında yürütülen standart uygulama adımları şu şekildedir:

• Elde Etme: Orijinal delile zarar vermeden, donanımsal yazma koruma cihazları kullanılarak verilerin bit bazında kopyasının (adli imajının) alınması.
• Tanımlama: Ham verilerin anlamlandırılması ve silinmiş ya da gizlenmiş dosyaların özel yazılımlarla ortaya çıkarılması.
• Değerlendirme: Tespit edilen materyallerin suçun aydınlatılmasına yönelik olarak eşleştirme ve içerik analizine tabi tutulması.
• Sunum: Elde edilen bulguların, uyuşmazlığın çözümüne hizmet edecek biçimde adli makamlara uzman raporu ile bildirilmesi.

Ayrıca elde edilen verinin doğruluğunu ve bütünlüğünü ispatlamak için hash değeri hesaplaması yapılır; orijinal cihazın ve kopyanın hash değerlerinin eşleşmesi, delilin güvenilirliğinin mahkeme önündeki en büyük teminatıdır. Herhangi bir değişiklik, bu değeri bozacağından verilerin bütünlüğü şüpheye düşecektir.

Bilirkişilik Müessesesi ve Teknik Raporlama

Muhakeme sürecinde, tespit edilen dijital bulguların yargıç tarafından anlaşılabilir hale gelmesi için bilirkişilik müessesesi devreye girer. Hakim veya savcıların, karmaşık algoritmalar ve teknik detaylar içeren bilişim bulgularını tek başlarına yorumlamaları mümkün olmadığından, özel uzmanlık ve teknik bilgi gerektiren hallerde adli bilişim uzmanlarına başvurulur. Bilirkişi raporlarında, incelenen materyalin özellikleri, imaj alma aşamaları, verilerin nasıl ayıklandığı ve suçla olan bağıntısı açık ve anlaşılır bir dille ifade edilmelidir. Adli bilişim uzmanı, yasal hükümler çerçevesinde elde ettiği kanaat ve tespitleri raporunda somut verilere dayandırmak zorundadır. Savunma makamı da elde edilen kopyaları kendi uzmanlarına inceletebilir, böylece silinmiş, gizlenmiş veya değiştirilmiş verilerin tespiti üzerinden etkili bir savunma yapılabilir. Yargılamanın selameti açısından, yetkin kişilerce hazırlanmış tarafsız ve bilimsel raporlar adaletin tecellisinde kritik öneme sahiptir.