Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Zımni ret işlemi idari davaya konu edilebilir.
• İdarenin susması mahkemeye erişim hakkını engelleyemez.
• Dava şartlarının aşırı katı yorumlanması hak ihlalidir.
• Zımni ret müessesesi idari yargı denetimini sağlar.

Bu karar, idarenin suskun kalarak zımni ret işlemi tesis ettiği durumlarda, vatandaşların yargı yoluna başvurma hakkının idari makamların keyfî tutumlarına veya mevzuatın mahkemelerce aşırı katı yorumlanmasına kurban edilemeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır. İdareye yapılan başvuruların yasal süre olan altmış gün içinde cevaplanmaması hâlinde oluşan zımni ret işleminin iptal veya tam yargı davasına konu edilebileceği kuralı, idari yargıda hukuki belirliliğin ve mahkemeye erişim hakkının en temel teminatlarından biridir. Karar, idarenin açık bir işlem tesis etmemiş olmasının davanın incelenmeksizin usulden reddine gerekçe yapılamayacağını hukuken tescil etmekte, idareye suni bir yargısal dokunulmazlık alanı yaratılamayacağını göstermektedir.

Emsal niteliğindeki bu içtihat, özellikle olağanüstü hâl döneminde kanun hükmünde kararnamelerle kapatılan kurumlardan doğan alacak taleplerinde, idarelerin sessiz kalarak yargısal denetimden süresiz biçimde kaçınma pratiğinin önüne geçmektedir. Anayasa Mahkemesi, kanunlarda açık ve kesin bir istisna bulunmadıkça genel usul kurallarını daraltıcı şekilde yorumlayarak davaları usulden reddetmenin Anayasa'ya aykırı bir hak ihlali doğuracağı uyarısında bulunmaktadır. Uygulamada, idare mahkemelerinin ve bölge idare mahkemelerinin zımni ret müessesesini yok sayarak verdikleri usul kararlarının önüne geçilecek ve vatandaşların mahkemeye erişim hakkı çok daha etkin bir şekilde güvence altına alınacaktır. İdari yargı pratiğinde, kanunun açık lafzıyla çelişen ve bireylere ağır külfetler yükleyen dar yorumlardan kaçınılması gerektiği güçlü bir şekilde vurgulanmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Kapatılan Turgut Özal Üniversitesinde öğretim görevlisi olarak çalışan başvurucu, görev yaptığı üniversitenin olağanüstü hâl kanun hükmünde kararnamesi ile Hazineye bedelsiz olarak devredilmesinin ardından kullanmadığı yıllık izin ücretlerinin tarafına ödenmesi için Maliye Bakanlığına başvurmuştur. Bakanlığın bu mali hak talebine yasal süre olan altmış gün içinde hiçbir cevap vermeyerek başvuruyu zımnen reddetmesi üzerine başvurucu, idareye karşı hak ettiği alacaklarının faiziyle ödenmesi talebiyle tam yargı davası açmıştır. İdare mahkemesi, ortada idarece alınmış kesin bir idari karar bulunmadığı gerekçesiyle davayı esasına girmeden incelenmeksizin reddetmiştir. İstinaf aşamasında da idare mahkemesinin idarenin karar vermesi şartına bağlayan yaklaşımı benimsenerek mahkemeye erişimi engelleyen kararlar verilmesi üzerine başvurucu, alacak talebinin esastan incelenmemesi ve davanın haksız şekilde usulden reddedilmesi nedeniyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunarak adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini iddia etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkı ve Anayasa'nın 125. maddesinde yer alan idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunun açık olduğu ilkelerini temel almıştır. Uyuşmazlığın merkezinde 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.10 düzenlemesi yer almaktadır. Bu kanun hükmüne göre, ilgililer haklarında idari davaya konu olabilecek bir işlem tesis edilmesi için idari makamlara başvurduğunda, idarenin altmış gün içinde cevap vermemesi hâlinde istek zımnen reddedilmiş sayılır ve bu tarihten itibaren dava açma süresi başlar. Bu zımni ret müessesesi, idarenin talepleri sürüncemede bırakmasını önleyerek kişilerin mahkemeye erişim hakkını güvence altına almayı hedefler. İdari yargılama usulünde zımni ret kuralı, hukuki belirliliği sağlayan en temel usul mekanizmalarından biridir.

Ayrıca, somut uyuşmazlıkta idare mahkemesinin ve bölge idare mahkemesinin ret kararına dayanak yaptığı 675 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m.16 hükmü de detaylı biçimde irdelenmiştir. Bu kural, olağanüstü hâl döneminde kapatılan kurumlardan alacaklı olanların dava açmadan önce yetkili idareye başvurmasını öngörmektedir. Anayasa Mahkemesi, bu özel düzenlemenin 2577 sayılı Kanun m.10 hükmünde yer alan zımni ret kurumunu ortadan kaldırmadığını, idarenin açık bir işlem tesis etmesinin davanın görülebilmesi için mutlak bir ön şart olarak yorumlanamayacağını vurgulamıştır. Derece mahkemelerinin, kanunun açık lafzı ile çelişen ve öngörülebilirlik ilkesine aykırı düşen aşırı şekilci yorumlar geliştirmesi, bireylerin hak arama hürriyetine ölçüsüz bir müdahale olarak nitelendirilmiştir. Devletin, idari faaliyetlerin yargısal denetime kapalı hâle gelmesini önleme ve dava açma usullerini vatandaşların lehine kolaylaştırma yönünde temel bir pozitif yükümlülüğü bulunmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi somut olayı incelerken, başvurucunun yıllık izin ücreti alacağının ödenmesi talebiyle usulüne uygun şekilde Maliye Bakanlığına idari başvuruda bulunduğunu ve idarenin kanuni süresi olan altmış gün içinde cevap vermeyerek talebi zımnen reddettiğini tespit etmiştir. İdare mahkemesi ve bölge idare mahkemesi ise başvurucunun açtığı davanın esasına girmek yerine, 675 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m.16 uyarınca ortada idare tarafından tesis edilmiş açık bir ret kararı bulunmadığı ve kapatılan üniversitenin tasfiye sürecinde alacakları karşılayacak aktif mal varlığının kalıp kalmayacağının henüz belirsiz olduğu gerekçesiyle davanın esastan incelenemeyeceğine hükmetmiştir.

Anayasa Mahkemesi, idari yargı makamlarının sergilediği bu katı yaklaşımı Anayasa'nın 125. maddesinde yer alan yargı denetimi güvencesiyle açıkça çelişir bulmuştur. Derece mahkemelerinin geliştirdiği bu yorum, 2577 sayılı Kanun m.10 kapsamındaki zımni ret müessesesini tamamen işlevsiz hâle getirmiş ve idareye keyfî olarak susma hakkı vererek yargısal denetimden kaçınma fırsatı sunmuştur. İlgili kanun hükmünde zımni ret kurumuna istisna getirildiğine dair açık bir kural bulunmamasına rağmen, derece mahkemelerinin davanın görülebilmesi için mutlaka idarece verilmiş kesin bir karar bulunması şartını araması, kanuni temelden yoksun ve öngörülemez bir yorum olarak nitelendirilmiştir. Bu aşırı katı ve şekilci tutum, başvurucunun yaşadığı maddi uyuşmazlığı bir mahkeme önüne taşıyabilme ve davasını etkili bir şekilde esastan karara bağlatabilme imkânını tamamen elinden almıştır.

Yapılan değerlendirmeler sonucunda, derece mahkemelerinin kanunun lafzıyla çelişen ve hak arama hürriyetini olağanüstü daraltan yorumunun, başvurucunun davasını sürdürmesini imkânsız kıldığı ve mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninde ölçüsüz olduğu sonucuna varılmıştır. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması yönünde karar vermiştir.