Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Yargılama sürerken kanun değişimi hakkı zedelememelidir.
• Mülkiyet hakkının korunması etkili başvuruyla mümkündür.
• Hukuki yolların işlevsiz bırakılması ihlal nedenidir.
• Kanun değişikliğiyle alacağın tahsil imkânı kaldırılamaz.

Bu karar, bir alacağın tahsili amacıyla usulüne uygun başlatılan ve devam eden yargılama süreci esnasında, yasama organı tarafından sonradan yapılan kanuni bir düzenlemenin bireylerin adalete erişim ve hak arama hürriyeti üzerindeki etkisini çarpıcı bir biçimde ortaya koymaktadır. Hukuken bu karar, bir kişinin mülkiyet hakkına konu olan alacağını yasal yollardan tahsil etmeye çalışırken, yargılama aşamasında yürürlüğe giren ve hakkın tahsilini imkânsız kılan yasal değişikliklerin, Anayasa ile teminat altına alınan etkili başvuru hakkını zedelediğini ve ihlale yol açtığını göstermektedir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi oldukça büyüktür. Özellikle uzun yıllardır Türkiye'nin gündemini meşgul eden ve şirketlere yatırılan paraların iadesi sürecinde açılan davalarda, sonradan çıkarılan yasal düzenlemelerle vatandaşın hukuki mekanizmaları işletme olanağının geriye dönük olarak elinden alınamayacağı bir kez daha teyit edilmiştir. Uygulamada, yasama tasarruflarının süregelen davalara etkisinin sınırları net bir şekilde çizilmiş ve bireylerin mülkiyet haklarını koruyabilmeleri için var olan başvuru yollarının sadece teorikte kâğıt üzerinde kalmaması, aynı zamanda pratikte de başarı şansı sunarak sonuç doğuracak etkinlikte olması gerektiği güçlü bir biçimde vurgulanmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Nazmi Temelcan, geçmiş dönemde bir şirkete yatırmış olduğu paranın tarafına iade edilmesi talebiyle yetkili mahkemeler nezdinde alacak davası açmıştır. Söz konusu dava süreci yasal merciler önünde derdest bir şekilde devam ederken, yasama organı tarafından şirketlere yatırılan bu tür alacakların tahsiline ilişkin geriye dönük etkiler doğuran yeni bir kanuni düzenleme yürürlüğe konulmuştur. Yapılan bu yeni hukuki düzenleme, başvurucunun şirketten olan alacağını hukuken tahsil etme imkânını fiilen ve doğrudan ortadan kaldırmıştır. Bunun üzerine başvurucu, alacağının iadesi amacıyla usulüne uygun şekilde yasal mekanizmaları işletmesine rağmen yargılama sırasında çıkan yasa nedeniyle adalete erişiminin kısıtlandığını ve telafisi güç şekilde mağdur edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Temel iddia, devam eden davada yapılan bu ani kanun değişikliğiyle hakkına ulaşmasının kesin olarak engellendiği ve bu durumun hem mülkiyet hakkını hem de hakkını arayabileceği etkili başvuru yollarını tamamen işlevsiz kıldığı yönündedir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa'nın 35. maddesi kapsamındaki mülkiyet hakkını ve Anayasa'nın 40. maddesi kapsamındaki etkili başvuru hakkını temel referans kuralları olarak ele almıştır. Mülkiyet hakkı, kişilerin mal varlığı değerleri üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunma yetkisini güvence altına alırken, tahsil edilebilir nitelikteki ve yasal çerçevede ileri sürülen bir meblağ alacağı da tartışmasız bir biçimde bu koruma kapsamına dâhil edilmektedir.

Etkili başvuru hakkı ise, anayasal bir hakkı ihlal edilen veya ihlal edildiğini makul ölçülerde ileri süren bir kişinin, hakkının niteliğine uygun olarak iddialarını inceletebileceği erişilebilir, adil ve yeterli giderim sağlamaya elverişli hukuki yollara başvurma imkânının devlet tarafından kesintisiz şekilde sağlanmasını ifade eder. Bir başvuru yolunun etkili olabilmesi için sadece kanunlarda veya kurumsal yapılarda yer alması yeterli değildir; aynı zamanda pratikte de başarı şansı sunması ve hakkın fiilen elde edilmesini sağlaması gerekmektedir.

Daha önce Anayasa Mahkemesi tarafından birebir benzer uyuşmazlıklarda verilen yerleşik içtihat prensipleri gereğince, bir birey alacağının tahsili için uygun hukuki yollara başvurduğunda yargı mekanizmasının işlevsel olması beklenir. Ancak yargılama devam ederken yapılan kanuni bir düzenlemenin, bireyin önceden başlattığı hukuki süreçleri sonuçsuz kılması ve alacağın tahsili imkânını doğrudan ortadan kaldırması, kişiyi sahip olduğu hakkı arama güvencesinden mahrum bırakır. Bu durum, mülkiyetin korunması usullerini hiçe saymakla eşdeğer nitelikte görülmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, başvurucunun ihlal iddialarını incelerken öncelikle devam eden bir davanın varlığını ve kanuni düzenlemenin birey üzerindeki olumsuz hukuki sonuçlarını dikkate almıştır. Başvurucu, şirkete yatırdığı paranın iadesini sağlayabilmek için hukukun öngördüğü yasal mekanizmalara usulünce başvurmuş ve bir alacak davası başlatmıştır. Ancak bu yargılama aşamasındayken yasama organı tarafından yürürlüğe sokulan yeni kanun, söz konusu alacağın mahkemelerce tahsil edilebilirliğini hukuken doğrudan imkânsız kılan bir sonuç doğurmuştur.

Yüksek Mahkeme, daha önceki emsal nitelikteki kararlara atıfta bulunarak, hakkın tahsili için tüm gerekli adımları atan bir vatandaşın yargılama esnasında değişen kanunlar yüzünden bir anda çaresiz bırakılmasının anayasal mülkiyet güvenceleriyle bağdaşmadığını tespit etmiştir. Yasama organının kanuni bir düzenleme yapması takdir yetkisi dâhilinde olsa da, bu düzenlemenin şahısların derdest olan davalarında haklarını elde etme mekanizmalarını tamamen işlevsiz kılması, mülkiyetin güvence altına alınması adına devletin sunması gereken asgari usul güvencelerini ihlal etmektedir.

Somut uyuşmazlıkta, alacağının tahsili için mahkemeye başvuran kişi, yapılan yasal değişiklik nedeniyle davasında haklı çıkma ve zararlarını telafi etme olanağını tümüyle yitirmiştir. Bu durum, başvurucunun mülkiyet hakkını arama yolunu etkisiz ve sonuçsuz hâle getirmiştir. Anayasa Mahkemesi, bu tespitler ışığında oluşan hak ihlalinin sonuçlarının bütünüyle silinmesi adına dosyanın ilk derece mahkemesinden temin edilerek yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk görmüştür.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesine karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.