Anayasa Mahkemesi Mustafa Mert Mamal ve Diğerleri Kararı 2022/69246 B.

Bu karar, hakkında ceza kovuşturması devam eden hukuk fakültesi mezunlarının avukatlık stajı yapma hakkına yönelik idari ve yargısal engellerin özel hayata saygı hakkını ihlal ettiği anlamına gelmektedir. Avukatlık mesleğine adım atmanın temel koşulu olan staj eğitiminin, yasalarda açıkça düzenlenmemiş bir sınırlama yoluyla engellenmesi Anayasa Mahkemesi tarafından hukuka aykırı bulunmuştur.

Anayasa Mahkemesi, kanunda yer alan ve avukatlığa kabulü erteleyen hükmün, staj listesine yazılma aşamasına genişletilerek uygulanmasını hak ve özgürlükleri daraltan bir yorum olarak değerlendirmiştir. Kanunda stajın ötelenmesine dair açık bir kural bulunmadığı tespitiyle, idarenin ve derece mahkemelerinin genişletici yorumlarının hukuki dayanaktan yoksun olduğu vurgulanmıştır.

Karar, benzer durumdaki hukuk fakültesi mezunları ve avukat adayları için çok güçlü bir emsal niteliği taşımaktadır. Hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmayan ancak kovuşturma süreci devam eden kişilerin, mesleki eğitimlerinin ve staj süreçlerinin belirsiz bir süreyle askıya alınamayacağı net bir şekilde ortaya konulmuştur. Meslek hayatına başlama hakkının özel hayat kapsamında sıkı bir korumaya tabi olduğu teyit edilmiştir.

Uygulamadaki idare mahkemesi kararlarının ve idari işlemlerin Anayasa'nın güvence altına aldığı özel hayata saygı hakkına aykırı olduğu yönündeki bu kesin tespit, barolara staj başvurusu yapan adayların mesleğe giriş süreçlerini güvence altına almaktadır. Mahkûmiyetin kesinleşmediği durumlarda masumiyet karinesi ve ölçülülük ilkelerinin idari işlemlere yön vermesi gerektiği hukuki bir standart olarak pekiştirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, avukatlık stajlarını yapmak üzere çeşitli barolara başvurmuş ve talepleri kabul edilerek staj listesine yazılmışlardır. Ancak ilgili Cumhuriyet başsavcılıkları bu işlemlere itiraz etmiştir. Türkiye Barolar Birliği itirazları reddederek staja başlama yönünde karar kılsa da Adalet Bakanlığı, başvurucular hakkında devam eden ceza kovuşturmaları bulunduğu gerekçesiyle bu işlemlerin iptali için idare mahkemelerinde dava açmıştır. İdare mahkemeleri, avukatlık mesleğinin bir kamu hizmeti olduğunu ve devam eden yargılamalar sonuçlanana kadar beklenmesi gerektiğini belirterek staj listesine yazılma işlemlerini iptal etmiştir. İstinaf ve temyiz aşamalarından da ret yanıtı alan başvurucular, haklarında kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmamasına rağmen staj listesine yazılma taleplerinin reddedilmesi nedeniyle mesleki hayatlarına başlayamadıklarını ve özel hayata saygı haklarının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı ile bağlantılı olarak değerlendirmiştir. İncelemede, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu m.5 çerçevesinde yer alan, bazı suçlardan kovuşturma altında bulunulması hâlinde avukatlığa alınma isteği hakkındaki kararın kovuşturma sonuna kadar ertelenebileceği kuralı ele alınmıştır.

Yüksek Mahkeme, kişinin mesleki hayatının ve bu alana yönelik kısıtlamaların özel hayata saygı hakkı kapsamında incelenmesi gerektiğini yerleşik içtihatlarıyla sabitlemiştir. Bir temel hak ve hürriyete yapılan müdahalenin Anayasa'nın 13. maddesinde belirtilen kanunilik, meşru amaç, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ve ölçülülük kriterlerini taşıması zorunludur.

Anayasa Mahkemesi, kanunda avukatlığa kabul aşaması için getirilen erteleme yetkisinin, avukatlık stajı için geçerli olduğuna dair açık bir kanuni düzenleme bulunmadığını vurgulamıştır. İdare ve yargı mercilerinin, kanunda yer alan bir sınırlamayı kıyas veya genişletici yorum yoluyla staj aşamasına teşmil etmesi, hukuki öngörülebilirlik ilkesine aykırı bulunmuştur.

Staj sürecinin avukatlık mesleğine adım atmanın ve avukatlığa kabul talebinde bulunmanın yasal bir ön şartı olduğu gözetildiğinde, hak ve özgürlükleri daraltan bu tür genişletici idari ve yargısal yorumların, demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmadığı ifade edilmiştir. Açık bir kanuni kısıtlama olmaksızın, hakkında kesinleşmiş mahkûmiyet hükmü bulunmayan avukat adaylarının mesleki eğitim hakkı olan stajdan mahrum bırakılması hukuka aykırı bulunmuştur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda Anayasa Mahkemesi, başvurucuların baro staj listelerine yazılma işlemlerinin Adalet Bakanlığının açtığı davalar neticesinde iptal edilmesine yönelik idare mahkemesi kararlarının anayasal haklar üzerindeki etkisini incelemiştir. Yapılan detaylı incelemede, stajın avukatlığa kabul talebinde bulunmanın vazgeçilmez bir ön şartı olduğu ve bu aşamada staj hakkının ötelenmesinin başvurucuların mesleki hayatlarına başlamasını tamamen belirsiz bir süre için engellediği görülmüştür.

Derece mahkemeleri, haklarında kovuşturma bulunan adayların staja kabul edilemeyeceğine hükmederken yasalarda açıkça bulunmayan bir sınırlama sebebi ihdas etmiştir. Anayasa Mahkemesi, kovuşturmanın ileride mahkûmiyetle sonuçlanması durumunda adayın staj listesinden veya stajyerin baro levhasından kesin olarak silineceğine ilişkin yasal güvencelerin hâlihazırda avukatlık mevzuatında açık bir şekilde yer aldığını hatırlatmıştır. Bu mevcut kanuni güvenceler idarenin elindeyken, daha yargılama sürerken ve kişinin masumiyet karinesi devam ederken stajın engellenmesinin hangi zorlayıcı toplumsal ihtiyacı karşıladığı idare ve derece mahkemelerince ilgili ve yeterli bir gerekçeyle ortaya konulamamıştır.

Sonuç itibarıyla, stajın henüz avukatlık yetkilerinin kullanılmadığı bir eğitim ve hazırlık faaliyeti olduğu gerçeği karşısında, yasadaki dar kapsamlı düzenlemenin sınırlarını aşan bir yorumla staj listesine yazılma talebinin reddedilmesinin ölçüsüz bir müdahale olduğu sonucuna varılmıştır. Kanunların sınırlarını aşan genişletici yorumların hukuki belirlilik ilkesini zedelediği ve bireyleri öngörülemeyen hak mahrumiyetleriyle karşı karşıya bıraktığı tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.