Anayasa Mahkemesi Aydın Özyurt Kararı 2021/29532 B.

Bu karar, vatandaşların mülkiyet haklarına kavuşmak ve alacaklarını tahsil etmek amacıyla başvurdukları hukuki yolların, sonradan yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerle işlevsiz hâle getirilmesinin anayasal hak ihlali oluşturduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, yargılama süreci devam ederken idare veya yasama tarafından yapılan müdahalelerin, bireyleri mevcut hukuki mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakamayacağını vurgulamaktadır. Alacağın tahsil imkânının yasa yoluyla tamamen ortadan kaldırılması, devletin mülkiyet hakkını koruma ve bu hakka yönelik ihlalleri giderme usulü yükümlülüğüyle kesinlikle bağdaşmamaktadır.

Kararın uygulamadaki en önemli etkisi, devam eden davalarda kanun koyucunun yetki sınırlarını birey hakları lehine çizmesidir. Alt derece mahkemeleri, sonradan yürürlüğe giren yeni yasal düzenlemeleri uygularken kişilerin mülkiyet hakkını ve adalete erişim güvencesini bütünüyle ortadan kaldıracak şekilci yorumlardan kaçınmalıdır. Anayasa Mahkemesinin daha önceki yerleşik içtihatlarıyla da uyumlu olan bu önemli karar, benzer nitelikteki şirket veya kurum alacaklarına ilişkin davalarda yargı mercilerine yol gösterici bir emsal teşkil etmektedir. Özellikle yasal düzenlemelerin, bireylerin hak arama hürriyetini ve yargısal başvuru hakkını zedeleyecek şekilde, devam eden davaları mutlak surette düşürücü nitelikte uygulanamayacağı net bir biçimde güvence altına alınmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Aydın Özyurt, bir şirkete yatırdığı paranın kendisine iade edilmemesi üzerine alacağını tahsil edebilmek amacıyla yasal yollara başvurarak dava açmıştır. Ancak, söz konusu alacağın iadesine ilişkin açılan bu dava mahkemede görülmeye devam ederken yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenleme ile şirketten bu alacağın tahsil edilmesi fiilen ve hukuken imkânsız hâle getirilmiştir.

Başvurucu, yargılama sürerken çıkarılan bu yasa değişikliği yüzünden hakkını arayamadığını, alacağına kavuşmasının engellendiğini ve mahkemeye başvuru yollarının bütünüyle işlevsiz kılındığını belirterek mağduriyetinin giderilmesini talep etmiştir. Uyuşmazlığın temelini, hukuka uygun şekilde devam eden bir alacak davasının sonradan çıkarılan kanuni bir düzenleme ile sonuçsuz bırakılmasının vatandaşın mülkiyet ve etkili başvuru haklarına aykırı olup olmadığı sorunu oluşturmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı incelerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.35 kapsamında güvence altına alınan mülkiyet hakkını ve bu hakla bağlantılı olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.40 kapsamında düzenlenen etkili başvuru hakkını temel almıştır. Mülkiyet hakkı, kişilerin malvarlığı değerleri üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunma yetkisini güvence altına alırken, maddi değere sahip alacak hakları da bu korumanın çok önemli bir parçasını oluşturur.

Etkili başvuru hakkı ise, kişilerin anayasal haklarının ihlal edildiği veya ihlal edilme riski taşıdığı durumlarda, bu ihlalin durdurulması veya sonuçlarının telafi edilmesi için idari ve yargısal yollara başvurabilme imkânını ifade eder. Bir yargı yolunun etkili olabilmesi için sadece kâğıt üzerinde hukuken mevcut olması yetmez, aynı zamanda pratikte de başarı şansı sunması ve ihlali giderme kapasitesine sahip olması zorunludur.

Anayasa Mahkemesinin benzer nitelikteki uyuşmazlıklar için oluşturduğu yerleşik içtihadına göre, kişilerin alacaklarını tahsil etmek için usulüne uygun şekilde yargısal yollara başvurmasına rağmen, sonradan yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerle bu başvuru yollarının sonuçsuz bırakılması hukuki güvenlik ilkesiyle bağdaşmaz. Yargılama devam ederken yapılan yasal değişikliklerin, bireyleri mevcut hukuki mekanizmaları işletme imkânından tamamen mahrum bırakması, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının özüne dokunan ölçüsüz bir müdahale olarak değerlendirilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu Aydın Özyurt'un ihlal iddialarını incelerken daha önce benzer nitelikteki uyuşmazlıklar için verdiği emsal karara (Turgay Kılıç kararı) atıfta bulunarak somut olayı değerlendirmiştir. Olayda başvurucu, bir şirkete yatırdığı paranın iadesini sağlamak ve mülkiyet hakkını korumak amacıyla hukuki yollara başvurmuş, yetkili mahkemeler nezdinde davasını usulüne uygun şekilde açmıştır. Ancak, davanın derdest olduğu bir dönemde yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenleme, söz konusu alacağın tahsil edilme imkânını hukuken ortadan kaldırmıştır.

Yüksek Mahkeme, başvurucunun alacağını tahsil etmek için yargısal yolları nizami bir biçimde kullanmasına rağmen, yargılama sürecine yasama organı tarafından yapılan müdahale niteliğindeki yasa değişikliği ile hakkına kavuşmasının açıkça engellendiğini tespit etmiştir. Mahkemenin bulgularına göre, kanuni düzenleme sonrası başvurucunun davası şeklen görülmeye devam etse dahi, pratikte başvurucunun davasından sonuç alma ve alacağına ulaşma şansı bütünüyle yok edilmiştir. Bu durum, hukuki mekanizmaların etkin bir şekilde işletilmesi imkânının başvurucunun elinden alınması anlamına gelmektedir.

Anayasa Mahkemesi, eldeki bu başvuruda, emsal kararlarda açıklanan anayasal ilkelerden ve ulaşılan sonuçtan ayrılmayı gerektiren herhangi bir farklı veya istisnai durum bulunmadığını teyit etmiştir. Alacağın tahsili için uygun yollara başvurulmasına rağmen, sonradan çıkarılan kanuni bir düzenleme neticesinde kişinin başvuru yollarını etkili bir şekilde kullanmaktan mahrum bırakılmasının meşru görülemeyeceği vurgulanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.