Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Yargılama sırasında kanunla tahsil imkânının kaldırılması ihlaldir.
• Mülkiyet hakkıyla bağlantılı etkili başvuru hakkı korunmalıdır.
• Kanuni düzenlemeyle dava yolunun etkisizleştirilmesi Anayasa'ya aykırıdır.

Bu karar, bireylerin alacaklarını tahsil etmek amacıyla başvurdukları yargı yollarının, yargılama süreci usulüne uygun şekilde devam ederken yasama organı tarafından araya girilerek yapılan kanuni düzenlemelerle işlevsiz hâle getirilmesinin hukuki ve anayasal sonuçlarını son derece net bir biçimde ortaya koymaktadır. Şirkete yatırılan paraların iadesi için açılan alacak davalarında, sonradan yürürlüğe giren bir kanun hükmüyle alacağın tahsil imkânının tamamen ortadan kaldırılması, devletin vatandaşlarına güvence olarak sunduğu yargısal koruma mekanizmalarının özüne doğrudan dokunmaktadır. Anayasa Mahkemesi, bu tür geriye yürüyen veya derdest durumdaki davaları doğrudan etkisiz kılan yasal müdahalelerin, kişilerin mülkiyet haklarını meşru yollardan savunmak için sahip oldukları etkili başvuru hakkını derinden zedelediğini açık bir şekilde içtihat altına almıştır.

Benzer nitelikteki davalardaki emsal etkisi ve hukuki uygulamadaki önemi bakımından bu karar, daha önceden verilmiş olan Turgay Kılıç kararıyla belirlenen temel anayasal ilkelerin kararlı ve istikrarlı bir şekilde sürdürüldüğünü açıkça göstermektedir. Yasama organı tarafından tesis edilen işlemlerin, hukuka uygun şekilde devam eden yargısal süreçlere müdahale ederek bireylerin mülkiyet haklarını koruma imkânlarını pratikte herhangi bir başarı şansından tümüyle yoksun bırakması durumunda, derece mahkemelerinin derhâl yeniden yargılama yaparak ihlal edilen anayasal güvenceleri tekrar tesis etmesi gerektiği güçlü bir biçimde vurgulanmıştır. Bu temel yönüyle karar, idarenin ve yasama organının mülkiyet hakkına yönelik gerçekleştirdiği müdahalelerde yargı yolunun sadece kâğıt üzerinde bir hak olarak kalmaması, vatandaşlar açısından fiilen ve hukuken işlerliğini her koşulda koruması gerektiği yönünde oldukça kuvvetli bir yargısal teminat sunmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular Dilek Çetinkaya ve diğerleri, geçmiş tarihlerde bir şirkete yatırmış oldukları paraların yasal faiziyle birlikte kendilerine iade edilmesi talebiyle, ilgili şirket aleyhine alacak davası açmışlardır. İlgili mahkemeler nezdinde yargılama süreci normal seyrinde devam ederken, yasama organı tarafından söz konusu uyuşmazlıkları doğrudan ilgilendiren yeni bir kanuni düzenleme yapılmış ve hızla yürürlüğe konulmuştur. Yapılan bu ani yasal düzenleme sonucunda, başvurucuların şirketten olan haklı alacaklarını yargı yoluyla tahsil etme imkânları yasal olarak tamamen ortadan kalkmış ve açtıkları iade davası pratikte sonuçsuz bırakılmıştır. Başvurucular, yatırdıkları paraların iadesi ve alacaklarının tahsili için kanuna uygun hukuki yollara zamanında başvurmalarına rağmen, yargılama sırasında aniden çıkarılan bu kanun nedeniyle hukuki mekanizmaları etkin bir şekilde işletme imkânından tümüyle mahrum bırakıldıklarını belirtmişlerdir. Bu çerçevede, bağımsız mahkemeler önünde adil bir yargılama yapılamadığı ve paralarını geri alma haklarının ellerinden haksız yere alındığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunarak, yaşanan bu ağır ihlalin tespitini ve mağduriyetlerinin giderilmesini talep etmişlerdir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkı ve bu hakka bağlı olarak ihdas edilen yargısal koruma mekanizmalarının etkinliğini incelediği uyuşmazlıklarda hukuki temel dayanak olarak her zaman Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 hükümlerini esas almaktadır. Anayasa m. 35 uyarınca herkes mülkiyet ve miras haklarına anayasal çerçevede eksiksiz olarak sahiptir ve bu temel haklar ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının devlete yüklediği pozitif yükümlülükler kapsamında, vatandaşlar arasında doğan uyuşmazlıkların çözümünü sağlayacak, mülkiyet hakkını koruyacak hukuki yolların oluşturulması zorunludur.

Bu güvenceyle bağlantılı olarak Anayasa m. 40 hükmünde güvence altına alınan etkili başvuru hakkı, anayasal bir hakkı ihlal edilen herkesin yetkili makamlara gecikmeden başvurma imkânının sağlanmasını emreder. Bu hakkın ihlal edilmemesi için, sunulan yargısal yolların sadece kâğıt üzerinde mevcut bulunması yeterli değildir; aynı zamanda uygulamada da fiilen etkili olması ve uyuşmazlığın çözümü için makul bir başarı şansı sunması gerekmektedir.

Yerleşik Anayasa Mahkemesi içtihatlarına, bilhassa Turgay Kılıç kararına göre, kişilerin alacaklarını tahsil etmek için başvurdukları ve teorik olarak etkili görünen bir dava yolunun, yargılama devam ederken yapılan kanuni bir düzenleme ile pratikteki başarı sunma kapasitesini yitirmesi açık bir ihlaldir. Bireylerin yargı yoluna başvurmalarının ardından, yasama işlemi ile davanın esasına girilmesinin engellenmesi veya tahsil kabiliyetinin yasal olarak tamamen ortadan kaldırılması, etkili başvuru hakkının özünü zedeler. Bu tür istisnai durumlarda, Anayasa Mahkemesinin sonradan verdiği iptal kararları da gözetilerek, ihlallerin giderilmesi için ilk derece mahkemeleri tarafından zaman kaybetmeden yeniden yargılama yapılması anayasal bir zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların iddialarını titizlikle incelediğinde somut olayın temelinde, mahkemeler önünde sürmekte olan bir dava sırasında yasama tasarrufuyla yargısal başvuru yolunun sonuçsuz bırakılmasının yattığını saptamıştır. Başvurucular, alacaklarının tahsili amacıyla kanunun öngördüğü uygun hukuki yollara zamanında başvurmuş ve mahkemeler nezdinde dava açmışlardır. Ancak bu yargılama süreci devam ederken yapılan yeni kanuni düzenleme ile başvurucuların alacaklarını tahsil etme imkânı yasal düzlemde ortadan kaldırılmış, böylece teorik düzeyde etkili gibi görünen dava yolu pratikte herhangi bir başarı sunma kapasitesini tamamen yitirerek işlevsiz hâle gelmiştir.

Yüksek Mahkeme, söz konusu kanuni düzenleme nedeniyle derece mahkemeleri tarafından başvurucuların dilekçelerindeki iddiaların esasına ilişkin herhangi bir somut inceleme yapılamadığını, yargısal mekanizmaların işletilmesinin önüne aşılamaz yasal bir engel konulduğunu vurgulamıştır. Daha önce benzer olayları inceleyen Anayasa Mahkemesi, yargılama esnasında yürürlüğe giren ve mevcut başvuru yolunu işlevsiz kılan yasal değişikliklerin, mülkiyet hakkıyla doğrudan bağlantılı olarak korunan etkili başvuru hakkını zedelediğine hükmetmiştir. Somut olayda yargılamanın seyrini değiştiren kanun değişikliğinin Anayasa Mahkemesi tarafından daha sonra anayasaya aykırılık gerekçesiyle iptal edilmiş olduğu da tespit edilmiştir. İptal kararı uyarınca, başvurucuların mülkiyet hakkına dayanan meşru iddialarının esasının derece mahkemelerince tekrar hukuki değerlendirmeye alınması zaruri hâle gelmiştir.

Meydana gelen anayasal ihlalin ve yarattığı tüm olumsuz sonuçların ortadan kaldırılabilmesi için, başvurucuların mahrum bırakıldıkları hukuki dinlenilme haklarının ivedilikle yeniden tesis edilmesi gerekmektedir. Anayasa Mahkemesi, bu telafinin ancak yeniden yargılama yapılarak derece mahkemelerince uyuşmazlığın esasına girilmesiyle mümkün olacağını kesin olarak belirlemiştir. Kanun koyucunun müdahalesiyle haksız yere kesintiye uğrayan hukuki sürecin, iptal kararı ışığında yeniden ele alınarak sonuçlandırılması adil bir yargılamanın gereğidir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına karar vermiştir.