Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 2016/14313 E. 2020/2999 K.

Bu karar, iş hukukunda özellikle vardiyalı çalışma sistemlerinde fazla mesai hesaplamasının nasıl yapılması gerektiği konusunda oldukça kritik bir metodoloji sunmaktadır. Klasik dört haftalık hesaplama yönteminin her çalışma modeline uymayacağını vurgulayan Yargıtay, "iki gün çalışma, iki gün istirahat" gibi spesifik vardiya döngülerinde hesaplamanın tam olarak devrettiği altı haftalık periyotlar halinde yapılması gerektiğini açıkça ortaya koymuştur. Gece çalışmalarından kaynaklanan fazla süreler ile normal haftalık çalışma süresini aşan sürelerin farklı katsayılarla değerlendirilmesi gerektiği tespiti, teknik bilirkişi raporlarının denetiminde önemli bir dönüm noktasıdır.

Emsal etkisi açısından bu karar, maktu ücret alan ve vardiyalı çalışan işçilerin fazla mesai alacaklarının belirlenmesinde alt mahkemelere ve bilirkişilere kesin bir rehber niteliği taşımaktadır. Zira gece çalışmasından kaynaklanan kırk beş saati aşmayan fazla mesailerde yalnızca 0.50 katsayısının, kırk beş saatin aşıldığı durumlarda ise 1.50 katsayısının uygulanması zorunluluğu, davalarda haksız zenginleşmeyi önleyici matematiksel bir formül olarak karşımıza çıkmaktadır. İşçi ve işveren vekillerinin, özellikle özel güvenlik ve sağlık sektörü gibi çoklu vardiya uygulanan iş yeri davalarında yaşanacak olası hesaplama hatalarına karşı yapacakları itirazlarda, bu kararın ortaya koyduğu sistematik formül doğrudan bir başvuru kaynağı olacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Davacı işçi, davalı şirkete ait işyerinde yıllarca vardiya sorumlusu olarak çalışmış, ancak son dönemde ücretinin eksik yatırıldığını, kendi yerine getirilen kişiye daha yüksek maaş verildiğini iddia etmiştir. Davacı, son aylarda güvenlik görevlisi olarak farklı bir pozisyonda çalıştırılmaya zorlandığını, işten ayrılması için kendisine mobbing uygulandığını ve iş sözleşmesinin işverence kötüniyetle feshedildiğini belirterek kıdem tazminatı ile çeşitli işçilik alacaklarının kendisine ödenmesini talep etmiştir.

Buna karşılık davalı işveren ise iddiaları reddederek, davacının kılık kıyafet kurallarına uymadığını, disiplinsiz davranışlar sergilediğini ve müşterinin şikayeti üzerine özlük haklarında değişiklik yapılmadan başka bir projede görevlendirildiğini savunmuştur. İşveren, davacının yeni görev yerine mazeretsiz olarak gitmediğini, bu sebeple iş sözleşmesinin devamsızlık nedeniyle haklı olarak feshedildiğini öne sürerek davanın tümüyle reddedilmesini istemiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

İş hukukunda fazla çalışma ücretlerinin hesaplanması, 4857 sayılı İş Kanunu ve buna bağlı ilgili yönetmelikler çerçevesinde titizlikle belirlenmektedir. Kanuna göre, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak kabul edilir ve her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir. Ancak çalışma hayatında sıkça karşılaşılan vardiyalı çalışmalarda ve gece çalışmalarında çok daha teknik ve farklı hesaplama kuralları devreye girmektedir.

Gece süresi içinde yapılan çalışmaların günlük yedi buçuk saati geçemeyeceği kanunla sabit olup, bu süreyi aşan çalışmalar haftalık kırk beş saati doldurmasa dahi fazla çalışma sayılmaktadır. Yerleşik Yargıtay içtihatlarına göre, aylık maktu ücretle çalışan işçilerin gece çalışmasından kaynaklanan ve kırk beş saati aşmayan fazla mesailerinde, maktu ücretin zamsız kısmı (1.0 katsayısı) halihazırda ödenmiş kabul edilir. Bu nedenle, mükerrer ödemenin önüne geçmek amacıyla sadece zamlı olan (0.50 katsayısı) kısmın hesaplanarak işçiye ödenmesi gerekmektedir.

Eğer haftalık kırk beş saat aşılmışsa, bu durumda katsayı (1.50) olarak uygulanmak zorundadır. Fazla çalışma hesaplamalarında vardiya sisteminin döngü süresi de büyük önem taşır; standart bir takvim ayına göre değil, işçinin çalışma ve dinlenme sürelerinin birbirini takip ederek başa döndüğü tam periyotlara göre hesaplama yapılması adaletin ve hukuki doğruluğun sağlanması için en temel kuraldır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Yerel mahkemece yapılan yargılama sırasında alınan bilirkişi raporunda, davacının "iki gün gündüz, iki gün gece, iki gün istirahat" şeklindeki on ikişer saatlik vardiya sistemi değerlendirilirken standart dört haftalık bir periyot üzerinden hesaplama yapılmıştır. Ancak Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, bu hesaplama yönteminin davacının fiili vardiya döngüsüne uygun olmadığını tespit etmiştir. Davacının çalışma sisteminin, tam olarak altı hafta sonra başlangıç noktasına döndüğü ayrıntılı olarak belirlenmiştir.

Dosya kapsamındaki somut incelemelere göre, davacının altı haftalık çalışma döngüsünün ilk dört haftasında haftalık yedi buçuk saat fazla mesaisi bulunduğu doğrulanmıştır. Ancak döngünün 5. ve 6. haftalarında davacı sadece dört gün çalışmakta olup, haftalık kırk beş saati aşan bir çalışması bulunmamaktadır. Buna rağmen, söz konusu son iki haftada yalnızca gece çalışmasından kaynaklanan haftalık altışar saatlik fazla mesaisi vardır. Yargıtay, kırk beş saati aşmayan bu gece çalışmalarında, zamsız ücret maktu maaşın içinde ödendiğinden, yalnızca zamlı olan 0.50 katsayısı üzerinden hesaplama yapılması gerektiğine hükmetmiştir. İlk dört haftadaki kırk beş saati aşan fazla mesailer ise standart olarak 1.50 katsayısı ile hesaplanmalıdır.

Yerel mahkemenin ve bilirkişinin, döngüsel hesaplama detayını atlayarak davacının her hafta için 13.5 saat fazla mesai yaptığını mutlak şekilde kabul etmesi ve tüm süreleri 1.50 katsayısıyla çarparak hesaplaması hatalı bulunmuştur. Sonuç olarak Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, fazla mesai hesabında vardiya periyotlarının ve katsayıların yanlış değerlendirilmesi yönündeki davalı itirazlarını haklı bularak yerel mahkemenin kararını bozmuştur.