Anayasa Mahkemesi Müderis Arlı ve Mustafa Ekizceli Kararı 2022/107232 B.

Bu karar, kamu kurumlarından hak edilen alacakların zamanında ödenmemesi ve yüksek enflasyon ortamında değer kaybına uğratılarak ifa edilmesi sorunsalını mülkiyet hakkı güvenceleri çerçevesinde ele almaktadır. Anayasa Mahkemesi, kamu makamlarından olan alacakların enflasyon karşısında erimesinin, alacaklı konumundaki vatandaşın omuzlarına şahsi ve olağan dışı bir külfet yüklediğini net bir biçimde teyit etmektedir. Kararın bir diğer boyutu ise usul hukukuna ilişkindir; Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden evrakın açılıp okunduğu anın, hukuki olarak kararın öğrenildiği tarih kabul edileceği ve bireysel başvuru süresinin bu tarihten itibaren işlemeye başlayacağı kesin bir dille ifade edilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu karar, özellikle işçi ve memur alacakları, ihale bedelleri, vergi iadeleri veya sosyal güvenlik ödemeleri gibi kamudan beklenen tahsilatların gecikmesi durumunda, idarenin doğan değer kaybını telafi etmekle yükümlü olduğunu göstermektedir. Vatandaşların yıllarca süren yargılamalar veya idari süreçler sonunda elde ettikleri meblağların alım gücünün düşmesi, anayasal bir ihlal sebebi sayılarak yeniden yargılamanın önünü açmaktadır. Ayrıca, avukatların ve vatandaşların UYAP evrak okuma işlemlerinde son derece dikkatli olmaları gerektiği, aksi takdirde hak düşürücü sürelerin geçmesi nedeniyle başvurularının reddedilebileceği yönünde uygulamada son derece kritik bir uyarı niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Somut uyuşmazlık, iki farklı vatandaşın kamu kurumlarından hak ettikleri çeşitli para alacaklarının ödenmesi aşamasında yaşanan gecikmelerden ve enflasyon kaynaklı değer kayıplarından doğmaktadır. Başvurucular, idareden tahsil etmeleri gereken alacaklarının zamanında ödenmemesi ve yargılama süreçlerinin uzaması sebebiyle paranın alım gücünün ciddi şekilde düştüğünü, bu durumun mülkiyet haklarını zedelediğini ileri sürerek dava açmışlardır.

Ankara 10. İş Mahkemesinde görülen davalar sonucunda haklı bulunmalarına rağmen, ödemelerin yapıldığı tarihteki reel değerin, alacağın doğduğu tarihteki değerin çok altında kalması üzerine zararlarının karşılanmasını talep etmişlerdir. İdare mahkemeleri ve iş mahkemeleri nezdinde yürütülen yargılamalarda tatmin edici bir sonuç alamayan başvurucular, alacaklarının uğradığı enflasyon kaynaklı değer kaybının telafi edilmesi, ihlalin tespiti ve tazminat ödenmesi istemleriyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Davanın temelini, kamu makamlarının borçlarını zamanında ve değerini koruyarak ifa etme yükümlülüğü oluşturmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı karara bağlarken mülkiyet hakkının korunmasına ve bireysel başvurulardaki usul kurallarına ilişkin yerleşik içtihatlarına dayanmıştır. Kararın temelini Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı oluşturmaktadır. Anayasa'nın bu maddesi uyarınca, herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir ve bu haklar ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.

Usul hukuku açısından ise bireysel başvuru süresinin hesaplanmasına ilişkin 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m. 47 uygulanmıştır. Yüksek Mahkeme, Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) evrak işlem kütüğü üzerinden yapılan incelemelerde, tarafın veya vekilinin nihai kararı açarak okuduğu tarihin, kararın öğrenildiği tarih olarak kabul edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Bu kural uyarınca, otuz günlük hak düşürücü sürenin UYAP'taki bu dijital iz üzerinden başlatılması yerleşik bir içtihat prensibidir.

Esasa ilişkin olarak, kamu kurumlarından olan alacakların geç ödenmesi ve değer kaybı hususunda Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına atıf yapılmıştır. Doktrin ve içtihatlarda kabul edildiği üzere, kamu makamlarından olan para alacaklarının enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılarak ödenmesi, bireye şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklemektedir. Devletin, borçlarını makul bir sürede ve değerini yitirmeden ödeme konusundaki pozitif yükümlülüğünün ihlal edilmesi, doğrudan mülkiyet hakkına yapılmış haksız bir müdahale olarak nitelendirilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı iki farklı başvurucu yönünden ayrı ayrı değerlendirmiş ve usul ile esas bakımından önemli tespitlerde bulunmuştur. İlk olarak başvurucu Müderis Arlı yönünden yapılan incelemede, Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) evrak işlem kütüğü kayıtları incelenmiştir. Yapılan inceleme neticesinde, başvurucu vekilinin nihai kararı UYAP sistemi üzerinden 18.04.2022 tarihinde açarak okuduğu kesin olarak tespit edilmiştir. Bu tarih, kararın sonucunun öğrenildiği tarih olarak kabul edilerek otuz günlük bireysel başvuru süresi başlatılmıştır. Başvurunun ise bu süre geçtikten çok sonra, 23.12.2022 tarihinde yapıldığı anlaşıldığından, bu başvurucu yönünden dosyanın süre aşımı nedeniyle incelenemeyeceği kanaatine varılmıştır.

İkinci başvurucu Mustafa Ekizceli yönünden yapılan incelemede ise esasa girilerek mülkiyet hakkı değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, başvurucunun kamu kurumundan olan alacağının uzun süren yargılama ve idari süreçler neticesinde ödenmesi aşamasında, paranın enflasyon karşısında ciddi şekilde eridiğini tespit etmiştir. Mahkeme, kamu makamlarının ödeme yükümlülüklerini yerine getirirken alacağın reel değerini koruması gerektiğini, enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılan ödemelerin başvurucuya şahsi ve olağan dışı, katlanılamaz bir külfet yüklediğini vurgulamıştır. Mevcut enflasyonist ortamda devletin alacaklı konumundaki vatandaşı koruyucu tedbirleri almaması, hakkaniyete aykırı bulunmuştur.

Başvurucunun talep ettiği tazminat hususunda ise Yüksek Mahkeme, tespit edilen mülkiyet hakkı ihlalinin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk bulunduğuna kanaat getirmiştir. Yeniden yargılama yapılmasının ihlalin sonuçlarını gidermek için yeterli bir giderim sağlayacağı anlaşıldığından, ayrıca maddi ve manevi tazminata hükmedilmesine gerek görülmemiştir. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, birinci başvurucu yönünden davanın süre aşımından reddine, ikinci başvurucu yönünden ise mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin giderilmesi için yeniden yargılama yapılmasına karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.