Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Tutulma koşulları şikâyetleri esastan incelenmelidir.
• İnfaz hâkimliği barınma şikâyetlerinde doğrudan görevlidir.
• Etkili başvuru hakkı uygulamada başarı şansı sunmalıdır.
• Cezaevi nakil talepleri idari yargının görev alanındadır.
• İdari yollar tüketilmeden bireysel başvuru yapılamaz.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında barındırılan mahpusların tutulma koşullarına ilişkin şikâyetlerinin yargı mercilerince nasıl ele alınması gerektiği hususunda temel bir hukuki çerçeve çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, kalabalık koğuşlar, yetersiz yatak kapasitesi ve fiziki imkânsızlıklar gibi kötü muamele yasağı kapsamına girebilecek ciddiyetteki iddiaların, infaz hâkimlikleri tarafından esasa girilmeden "görevsizlik" veya "kurul kararı yokluğu" gibi gerekçelerle reddedilmesini hukuka açıkça aykırı bulmuştur. Karar, infaz hâkimliklerinin mahpusların bedensel ve ruhsal sağlıklarının korunması ile barındırılma koşullarına ilişkin konularda geniş bir inceleme yetkisine ve sorumluluğuna sahip olduğunu güçlü bir şekilde vurgulamaktadır. Etkili başvuru hakkının salt kâğıt üzerinde bir mekanizma olamayacağı, yargı makamlarının iddiaları ciddiyetle ve makul bir özenle incelemesi gerektiği teyit edilmiştir.

Diğer yandan bu içtihat, mahpusların ailelerine yakın ceza infaz kurumlarına nakil taleplerinin hukuki niteliği açısından da uygulamaya yön veren bir emsal teşkil etmektedir. Anayasa Mahkemesi, iller arası nakil işlemlerinin bir yargı faaliyeti değil, doğrudan doğruya idari bir işlem olduğunu belirterek, bu tür taleplere karşı infaz hâkimlikleri yerine idari yargıda iptal davası açılması gerektiğini netleştirmiştir. Uygulamadaki bu usul ayrımı, mahpusların, avukatların ve kamu otoritelerinin doğru başvuru yollarını seçmeleri bakımından büyük önem taşımakta olup, infaz hukuku ile idare hukuku arasındaki görev sınırlarını keskin ve anlaşılır bir biçimde belirlemektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Mesut Güney, olay tarihinde başka bir kurumdan nakledilerek getirildiği Tavşanlı T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu olarak bulunmaktadır. Başvurucu, on kişi için planlanmış olan koğuşta yirmi mahpusla birlikte barındırıldığını, yeterli sayıda ranza bulunmadığı için yerde yattığını ve şahsi eşyalarını koyabileceği bir dolabının dahi olmadığını ifade ederek mevcut barınma koşullarından şikâyetçi olmuştur. Bu fiziksel zorlukların yanı sıra, ailesinin yaşadığı şehre yakın ve kapasitesi uygun olan başka bir ceza infaz kurumuna nakledilmeyi talep etmiştir.

Başvurucu, bu taleplerini iletmek üzere Tavşanlı İnfaz Hâkimliğine başvurmuştur. Ancak İnfaz Hâkimliği, ortada bir kurum kararı bulunmadığı veya talebin yetkisi dâhilinde değerlendirilebilir olmadığı gerekçesiyle şikâyeti esasa girmeden reddetmiştir. Karara karşı yapılan itirazı inceleyen Tavşanlı Ağır Ceza Mahkemesi de kararı usul ve yasaya uygun bularak itirazı reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu, kötü muamele yasağı ve aile hayatına saygı hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddiasıyla bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa m.40 kapsamında düzenlenen etkili başvuru hakkını hukuki bir zemine oturtmuştur. Bu hak, temel hak ve özgürlükleri ihlal edilen kişilerin, iddialarını inceletebileceği, makul, erişilebilir ve ihlalin sonuçlarını ortadan kaldırmaya veya yeterli giderim sağlamaya elverişli idari ve yargısal yollara başvurabilmesini güvence altına alır. Yüksek Mahkemeye göre bir başvuru yolunun sadece hukuken var olması yeterli değildir; aynı zamanda uygulamada da etkili olmalı ve mağdura gerçek bir başarı şansı sunmalıdır. İnceleme yapılabilmesi için şikâyet edilen temel hak ihlalinin büsbütün temelsiz olmaması, yani "savunulabilir bir iddia" niteliği taşıması gerekmektedir.

Ceza infaz kurumlarındaki barınma koşullarına ilişkin şikâyetlerin yargısal denetimi, 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu m.4 hükmüne dayanmaktadır. Bu yasal düzenleme uyarınca, hükümlü ve tutukluların ceza infaz kurumlarına kabul edilmeleri, yerleştirilmeleri, barındırılmaları, beslenmeleri, temizliklerinin sağlanması ve bedensel ile ruhsal sağlıklarının korunması amacıyla muayene ve tedavilerinin yaptırılması gibi işlem veya faaliyetlere ilişkin şikâyetleri incelemek ve karara bağlamak doğrudan infaz hâkimliğinin temel görevlerindendir.

İller arası ceza infaz kurumuna nakil taleplerinin hukuki çerçevesi ise 4675 sayılı Kanun m.2 ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.2 ışığında değerlendirilmektedir. İnfaz hâkimliklerinin yetkisi, yargı çevresindeki kurumların işlemleriyle sınırlıdır. Yargı çevresi dışında bir başka ceza infaz kurumuna nakil işlemi ise, Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen idari bir eylem ve işlemdir. Bu sebeple, nakil işlemlerinin iptali istemiyle açılacak davalar idari yargının görev alanına girmekte olup, bireysel başvuru yapılmadan önce bu idari yargı yollarının eksiksiz olarak tüketilmesi Anayasa Mahkemesi içtihatları gereği zorunludur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlıkta başvurucunun barındırıldığı koğuşun kapasitesinin çok üzerinde dolu olması, yerde yatmak zorunda kalması ve kişisel eşya dolabının bulunmaması gibi iddialarını Anayasa m.17 kapsamında yer alan kötü muamele yasağı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkı çerçevesinde değerlendirmiştir. Mahkeme, başvurucunun tutulma koşullarına ilişkin bu iddialarının büsbütün temelsiz olmadığını ve açıkça savunulabilir bir nitelik taşıdığını tespit etmiştir. Buna rağmen Tavşanlı İnfaz Hâkimliğinin, şikâyeti 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu m.4 kapsamında kapsamlı bir şekilde incelemek yerine esasa girmeden, yetkisi dâhilinde olmadığı veya bir kurul kararı bulunmadığı gerekçesiyle reddetmesi temel bir usul eksikliğidir. İtiraz mercii olan Tavşanlı Ağır Ceza Mahkemesinin de bu eksikliği gidermeye yönelik bir karar vermemesi, başvurucuya asgari güvenceleri içeren ve pratikte işleyen etkili bir hukuk yolu sunulmadığını kanıtlamaktadır. İlgili mevzuat, şikâyetin esastan incelenmesini hiçbir şekilde yasaklamadığı hâlde yerel yargı mercilerinin bu yaklaşımı, kötü muamele yasağı bağlamında etkili başvuru hakkının ihlaline sebebiyet vermiştir.

Başvurucunun ailesinin yaşadığı şehre nakledilme talebine ilişkin şikâyeti ise özel hayata ve aile hayatına saygı hakkıyla bağlantılı etkili başvuru hakkı kapsamında ele alınmıştır. Anayasa Mahkemesi, başvurucunun farklı ildeki bir ceza infaz kurumuna nakledilmesi işlemine karşı şikâyetinde görevli makamın infaz hâkimliği olmadığını saptamıştır. Zira iller arası nakil işlemleri Adalet Bakanlığı tarafından yürütülen idari nitelikte işlemlerdir ve bu tür işlemlere karşı 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.2 uyarınca idari yargıda iptal davası açılması gerekmektedir. Başvurucunun bu kanun yolunu tüketmeden doğrudan bireysel başvuruda bulunması nedeniyle şikâyetin bu kısmı başvuru yollarının tüketilmemesi engeline takılmıştır.

Giderim hususunda değerlendirme yapan Yüksek Mahkeme, tespit edilen ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması bağlamında başvurucunun farklı ceza infaz kurumlarında barındırılıyor olması sebebiyle yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmadığına kanaat getirmiştir. Ancak ihlalin yarattığı manevi zararların tazmini için başvurucu lehine manevi tazminata hükmedilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, kötü muamele yasağıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine, özel hayata ve aile hayatına saygı hakkıyla bağlantılı etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın ise başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna ve ihlalin sonuçlarının giderilmesi amacıyla başvurucuya net 115.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar vermiştir.