Anayasa Mahkemesi Mehmet Şah Oruç Kararı 2023/75179 B.

Bu karar, tutuklu şüphelilerin kendilerine yöneltilen suçlamalara karşı etkili bir şekilde savunma yapabilmeleri için soruşturma dosyasına erişim haklarının önemini hukuken en üst düzeyde teyit etmektedir. Anayasa Mahkemesi, soruşturmanın gizliliği veya amacının tehlikeye düşmesi gibi genel, soyut ve şablon gerekçelerle avukatların ve şüphelilerin dosya inceleme yetkisinin kısıtlanamayacağını açıkça vurgulamaktadır. Kısıtlama kararı verilebilmesi için soruşturmanın amacının tehlikeye düşme ihtimalinin somut olay bazında açıklanması zorunludur.

Benzer davalardaki emsal etkisi bakımından bu karar, sulh ceza hâkimlikleri ve savcılıklar makamları için önemli bir sınır çizmektedir. Uygulamada sıklıkla başvurulan matbu gerekçeli "kısıtlılık" kararlarının kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını ihlal ettiği net bir şekilde ortaya konulmuştur. Savunma hakkının kısıtlanmasının ancak zorunlu durumlarda ve çok sıkı şartlar altında, telafi edici mekanizmalar kurularak yapılabileceği ilkesi pekiştirilmiştir. Bu durum, ceza muhakemesinde silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin soruşturma aşamasında da titizlikle gözetilmesi gerektiğini, aksi hâlde tutukluluk itirazlarının etkisizleşeceğini göstermektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Mehmet Şah Oruç, gazeteci olarak görev yaparken terör örgütünün medya yapılanmasına yönelik yürütülen bir soruşturma kapsamında gözaltına alınmış ve sulh ceza hâkimliği tarafından kuvvetli suç şüphesi gerekçe gösterilerek tutuklanmıştır. Soruşturma sürecinde Cumhuriyet savcılığının talebi üzerine, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği gerekçe gösterilerek başvurucunun ve müdafiinin dosya içeriğini inceleme ve belgelerden örnek alma yetkisi kısıtlanmıştır. Başvurucu ve müdafii bu kısıtlama kararına yasal süresi içinde itiraz etmiş ancak bir sonuç alamamıştır. Başvurucu, suç şüphesi bulunmadan tutuklandığını, tutukluluk süresinin makul olmadığını ve soruşturma dosyasına erişiminin kısıtlanması nedeniyle kendisine yöneltilen delilleri öğrenemeyip etkili bir savunma yapamadığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş ve hak ihlali ile birlikte tazminat talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken Anayasa'nın kişi hürriyeti ve güvenliğini düzenleyen kurallarını ve adil yargılanmaya ilişkin ceza muhakemesi ilkelerini temel almıştır. Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca hürriyeti kısıtlanan kişi, durumu hakkında makul sürede karar verilmesini ve kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir.

Tutuklu yargılamalarda tutukluluğun devamı için kuvvetli suç şüphesinin sürmesi gerektiğinden, tutuklu kişiye yöneltilen suçlamaların dayanağı olan unsurlara itiraz etme konusunda gerçek bir fırsat sunulması zorunludur. Bu durum, şüphelinin veya müdafiinin soruşturma dosyasındaki belgelere doğrudan erişebilmesini ve inceleme yapabilmesini gerektirir.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153 uyarınca müdafiinin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, ancak soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek durumlarda Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Ancak bu kısıtlama hukuken sınırsız veya keyfi kullanılabilecek bir yetki değildir. Adli makamların, üçüncü kişilerin haklarını korumak, delillerin karartılmasını önlemek veya gizli soruşturma yöntemlerini muhafaza etmek amacıyla dosyaya erişimi kısıtlaması hukuken mümkün olsa da, bu kısıtlamanın meşru amaçlar ışığında kesinlikle gerekli olduğu çok net ve yeterli bir gerekçeyle ortaya konulmalıdır. Kısıtlamanın savunmaya getirdiği zorluklar, ceza yargılamasının temel taşı olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine mutlak surette riayet edilerek dengelenmeli ve telafi edilmelidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi tarafından yapılan incelemede, başvurucunun tutuklanmasının hukuki olmadığına, tutukluluğun makul süreyi aştığına ve sulh ceza hâkimliklerinin bağımsız olmadığına yönelik iddiaları kabul edilemez bulunmuştur. Ancak soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması şikâyeti mahkemenin önündeki asıl inceleme alanını oluşturmuş ve esas yönünden detaylıca incelenmiştir.

Somut olayda, Cumhuriyet savcılığının talebi üzerine sulh ceza hâkimliğince 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153 kapsamında başvurucu ve müdafiinin soruşturma dosyasına erişimi kısıtlanmıştır. Hâkimlik kararında kısıtlama gerekçesi olarak yalnızca kanun metninde de yer alan "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" şeklindeki genel ve matbu ifadeye yer verilmiştir. Anayasa Mahkemesi, gerek savcılığın kısıtlama talebinde gerekse mahkemenin verdiği kısıtlama kararında, soruşturmanın amacının tehlikeye düşme ihtimalinin somut olayda tam olarak nasıl gerçekleşeceğine dair hiçbir hukuki somutlaştırma yapılmadığını tespit etmiştir.

Başvurucunun dosyadaki belgelere erişiminin mevcut ceza soruşturmasını ne şekilde sekteye uğratacağı kararlarda açıklanmamıştır. Geçerli ve yeterli bir gerekçe ortaya konulmadan dosya inceleme hakkından yoksun bırakılan başvurucunun, tutuklanmasını haklı göstermek için iddia makamı tarafından ileri sürülen iddialara ve delillere karşı tatmin edici şekilde itiraz etme imkânı tamamen elinden alınmıştır. Bu adaletsiz durum, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine açıkça aykırılık teşkil etmiş ve kişinin özgürlüğünden mahrum bırakılmasına karşı yargı merciine etkili bir şekilde başvurma hakkını derinden zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedeniyle Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası bağlamında kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.