Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Tutukluluk için ilgili ve yeterli gerekçe sunulmalıdır.
• Gerekçesiz tutukluluk devamı özgürlük hakkını ihlal eder.
• Sanığın avukat seçme hakkı keyfi engellenemez.
• Siyasi saik iddiası somut delillerle ispatlanmalıdır.

Bu karar, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 5. maddesinde düzenlenen özgürlük ve güvenlik hakkı ile 6. maddesinde yer alan adil yargılanma hakkının, özellikle tutukluluk gerekçelendirmesi ve müdafi seçme özgürlüğü bağlamında ne anlama geldiğini ortaya koymaktadır. Mahkeme, uzun tutukluluk sürelerinin yalnızca suçun ağırlığına veya basmakalıp ifadelere dayandırılamayacağını, yargı mercilerinin her somut olayda tutukluluğun devamını haklı kılan ilgili ve yeterli gerekçeler sunmak zorunda olduğunu vurgulamıştır. Ayrıca, sanığın kendi seçtiği avukatla temsil edilme hakkının, adil yargılanmanın temel bir güvencesi olduğu ve bu hakkın ancak çok istisnai ve haklı nedenlerle sınırlandırılabileceği açıkça ifade edilmiştir.

Emsal etkisi bakımından bu karar, özellikle adil yargılanma kapsamındaki usul güvencelerinin titizlikle denetlenmesi gerektiğini göstermektedir. AİHM, müdafi seçme hakkının ihlal edilerek, dosyaya hakim olmayan ve çok kısa sürede hazırlık yapması beklenen bir avukatın atanmasının yargılamanın bütününü sakatladığını tespit etmiştir. Uygulamada, yargı makamlarının avukatın mazeretini dikkate almadan zorunlu müdafi ataması yapması ve sanığın açık itirazlarına rağmen bu avukatla yargılamayı sürdürmesinin adil yargılanma hakkının ağır bir ihlali olduğu tescillenmiştir. Öte yandan karar, Sözleşme'nin 18. maddesi kapsamında siyasi saiklerle yargılama yapıldığı iddiasının kabulü için, salt uluslararası tepkilerin veya genel bağlamın yeterli olmadığını, art niyetin somut hukuki delillerle kanıtlanması gerektiği prensibini de pekiştirmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, Rusya'da tanınmış bir tarihçi ve insan hakları savunucusu olup, evlat edindiği küçük yaştaki kızına yönelik cinsel istismar, pornografik materyal üretimi ve yasa dışı silah bulundurma suçlamalarıyla yargılanmıştır. Yargılama sürecinde uzun süre tutuklu kalan başvurucu, tutukluluğunun yeterli gerekçe gösterilmeden uzatıldığını ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini belirterek Rusya devletine karşı AİHM'e başvurmuştur. Başvurucu, özellikle istinaf aşamasında kendi seçtiği ve dosyaya baştan beri hakim olan avukatının hastalık ve karantina nedeniyle mazeret bildirmesine rağmen duruşmanın ertelenmemesinden şikayet etmiştir. Mahkemenin re'sen atadığı ve dosyayı incelemek için sadece üç günü olan yeni bir avukatla yargılamaya devam edilmesi üzerine başvurucu, avukat seçme hakkının elinden alındığını iddia etmiştir. Ayrıca, tüm bu yargılama sürecinin insan hakları alanındaki muhalif çalışmaları nedeniyle siyasi saiklerle yürütüldüğünü ve kendisinin cezalandırılmak istendiğini öne sürmüş, ihlal tespiti ve tazminat talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

AİHM'in incelemesinde dayandığı temel kurallar, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.5/3 (tutukluluğun makul süreyi aşmaması) ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/3-c (kendi seçtiği bir müdafiin yardımından yararlanma hakkı) hükümleridir. Yerleşik içtihatlara göre, başlangıçta makul şüphe bulunsa dahi, tutukluluğun devamı kararlarında ulusal mahkemelerin kaçma şüphesi, delilleri karartma veya tanıklara baskı yapma tehlikesi gibi somut olgulara dayanan ilgili ve yeterli gerekçeler sunması zorunludur. Sadece suçun ağırlığına veya basmakalıp ifadelere dayanan otomatik uzatma kararları özgürlük ve güvenlik hakkını ihlal eder.

Adil yargılanma hakkı bağlamında ise, sanığın kendi seçtiği bir avukat tarafından temsil edilme hakkı mutlak olmamakla birlikte, bu hakkın sınırlandırılması için yetkili makamların çok güçlü ve haklı nedenler sunması gerekmektedir. Bir sanığın avukat tercihinin göz ardı edilmesi, yargılamanın bütününe zarar verip vermediği kriteriyle değerlendirilir. Özgürlüğü kısıtlayıcı ağır sonuçlar doğurabilecek ceza davalarında, yeni atanan bir avukatın binlerce sayfadan oluşan dava dosyasını inceleyebilmesi için yeterli zaman ve imkana sahip olması adil yargılanmanın temel gereğidir.

Son olarak, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.18 uyarınca, hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamaların, Sözleşme'de öngörülen amaçlar dışında siyasi saiklerle kullanılıp kullanılmadığı incelenirken Mahkeme çok sıkı bir ispat standardı arar. Siyasi bir amaç veya art niyet güdüldüğü iddiası, salt varsayımlara veya dış gözlemcilerin raporlarına değil, yargılama dosyasındaki somut ve tartışmasız kanıtlara dayanmalıdır. Makul bir suç şüphesi ve olağan bir adli işleyiş mevcutsa, tek başına genel siyasi bağlam ihlal için yeterli kabul edilmemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda AİHM, ilk olarak başvurucunun tutukluluk sürecini incelemiştir. Başvurucunun Aralık 2016 ile Ocak 2018 tarihleri arasındaki ilk tutukluluk döneminde, yerel mahkemelerin tutukluluğun devamına karar verirken yalnızca suçun ağırlığına ve soyut kaçma şüphesi ifadelerine dayandığı tespit edilmiştir. Mahkeme, mağdur çocuğun başvurucudan 600 kilometre uzağa taşınmış olmasına rağmen yerel mahkemelerin baskı riskini somutlaştıramadığını, başvurucunun geçmişteki basit idari cezalarının tutukluluk gerekçesi yapılamayacağını ve ev hapsi gibi alternatif koruma tedbirlerinin yeterince tartışılmadığını belirterek 5. maddenin 3. fıkrasının ihlal edildiğine hükmetmiştir.

Adil yargılanma hakkı yönünden yapılan incelemede, istinaf aşamasındaki yargılamanın davadaki hayati önemi vurgulanmıştır. Başvurucunun kendi seçtiği ve dosyaya baştan beri hakim olan avukatı, Covid-19 salgını nedeniyle zorunlu karantinaya girip haklı mazeret bildirmesine rağmen, istinaf mahkemesi duruşmayı ertelememiştir. Bunun yerine, on dokuz ciltlik karmaşık dava dosyasını incelemek için sadece üç günü olan yeni bir zorunlu müdafi atanmıştır. Başvurucu ile daha önce hiç görüşmeyen ve duruşmaya uzaktan bağlanan bu avukatla yargılamanın sürdürülmesi, başvurucunun etkili hukuki yardım alma hakkını ciddi şekilde zedelemiştir. AİHM, mahkemenin duruşmayı ertelemek yerine yeni bir avukat ataması için geçerli ve yeterli hiçbir sebep gösteremediğini, bu durumun savunma hakkını telafisi imkansız şekilde kısıtladığını ve yargılamanın bütününde hakkaniyeti ortadan kaldırdığını belirterek 6. maddenin ihlal edildiğini tespit etmiştir.

Öte yandan, Sözleşme'nin 18. maddesi kapsamında yapılan siyasi saik incelemesinde, başvurucu hakkındaki iddiaların tamamen asılsız olmadığı ve başlangıçta makul suç şüphesi oluşturacak delillerin bulunduğu göz önüne alınmıştır. Uluslararası kurumların beyanlarına rağmen, yargılamanın muhalif kimliği nedeniyle kasten kurgulandığına dair somut ve tartışmasız bir kanıt bulunamamıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, tutukluluk gerekçelerinin yetersizliği ve müdafi seçme hakkının kısıtlanması bağlamında özgürlük ve güvenlik hakkı ile adil yargılanma hakkının ihlal edildiği, ancak siyasi saik iddiasının ispatlanamadığı yönünde karar vermiştir ve tazminat talepleri bakımından başvuruyu kısmen kabul etmiştir.