Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Zakaıdze - Gürcistan Kararı 42199/22 B.

Bu karar, özel kişiler arasındaki şiddet olaylarında devletin pozitif yükümlülükleri ve etkili soruşturma yapma görevinin sınırlarını ortaya koyması bakımından büyük önem taşımaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, devletin vatandaşlarını insanlık dışı ve onur kırıcı muamelelere karşı koruma yükümlülüğünün, sadece kamu görevlilerinin eylemlerini değil, aynı zamanda özel şahıslar arasındaki şiddet vakalarına karşı yeterli adli tepkinin verilmesini de kapsadığını vurgulamaktadır. Bu bağlamda, şiddet faillerinin tespit edilip yargılanması ve uygun yaptırımlarla cezalandırılması usulü bir gerekliliktir.

Benzer davalarda emsal etkisi bağlamında bu karar, ceza mahkemelerinin verdikleri hükümlerdeki takdir yetkisinin genişliğini ve uluslararası mahkemelerin bu takdir yetkisine müdahale sınırlarını göstermektedir. AİHM, ulusal mahkemelerin sanıkların yaşı, sabıka kayıtları ve suçunu kabul etmeleri gibi hafifletici sebepleri dikkate alarak ertelemeli hapis cezası vermesini, tek başına Sözleşme'nin usul boyutunun ihlali olarak değerlendirmemiştir. Ayrıca, mağdurun soruşturma sürecine katılımının sağlanması ve istinaf aşamasında dinlenmesi, ilk derece mahkemesindeki usulü eksiklikleri telafi edici nitelikte kabul edilmiştir. Uygulamada, soruşturmanın bütününe bakılarak, maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasını engelleyecek boyutta bariz bir ihmal veya isteksizlik bulunmadıkça ihlal kararı verilmeyeceği teyit edilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Besik Zakaidze, komşularına verdiği borç parayı geri istemesi üzerine çıkan tartışmada üç komşusu tarafından ciddi şekilde darp edilmiştir. Olay sonucunda başvurucunun alt çenesinde kırıklar ve beyin sarsıntısı meydana gelmiş, hastanede ameliyat olmak zorunda kalmıştır.

Başvurucu, olayın ardından başlatılan ceza soruşturmasının yavaş ve etkisiz yürütüldüğünü iddia ederek şikayetçi olmuştur. Saldırganlar hakkında daha ağır bir suçlama yerine kasten daha az vahim bedensel zarar verme suçundan dava açılmış ve sanıklar suçlarını kabul ettikleri için basit yargılama usulüyle ertelenmiş hapis cezası almışlardır. Başvurucu, ilk derece mahkemesindeki duruşmadan haberdar edilmediğini, faillere verilen cezaların yaşadığı fiziksel ve psikolojik travmayla orantısız ve aşırı hafif olduğunu, mağdur olarak yargılama sürecine etkin katılımının engellendiğini belirterek, devletin etkili soruşturma yükümlülüğünü ihlal ettiği gerekçesiyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.3 (işkence ve insanlık dışı veya onur kırıcı muamele yasağı) çerçevesinde devletin usulü yükümlülüklerini değerlendirmiştir. Sözleşme'nin bu maddesi, devletlere sadece işkence yapmama negatif yükümlülüğünü değil, aynı zamanda bireylerin fiziksel ve ruhsal bütünlüğünü koruma ve özel şahıslar tarafından gerçekleştirilen şiddet eylemlerine karşı etkili bir ceza soruşturması yürütme pozitif yükümlülüğünü de yüklemektedir.

Etkili bir soruşturmanın temel parametreleri; soruşturmanın derhal başlatılması, yeterliliği, bağımsızlığı ve mağdurun sürece etkin katılımının sağlanmasıdır. AİHM'in yerleşik içtihatlarına göre, soruşturma sonucunda faillerin tespit edilmesi ve uygun bir ceza alması hedeflenmelidir; ancak bu, her yargılamanın mutlaka mahkumiyetle veya belirli bir ağırlıkta cezayla sonuçlanacağı anlamına gelmez. Ulusal mahkemelerin, sanıkların durumunu, suçun işleniş biçimini ve hafifletici sebepleri değerlendirerek uygun cezayı belirleme konusunda geniş bir takdir yetkisi bulunmaktadır.

Olayda uygulanan yerel hukuk kuralları arasında, suçun niteliğine göre cezalandırmayı öngören Gürcistan Ceza Kanunu m.118 (kasten daha az vahim bedensel zarar verme) ve sanıkların sabıka durumu ile suçu kabulleri dikkate alınarak cezanın ertelenmesine imkan tanıyan Gürcistan Ceza Kanunu m.63 yer almaktadır. Ayrıca, mağdurun haklarını ve yargılamaya katılımını düzenleyen Ceza Muhakemesi Kanunu m.57 ve Ceza Muhakemesi Kanunu m.58 hükümleri, uyuşmazlığın çözülmesinde dikkate alınan yasal dayanaklar olmuştur. Mahkeme, ulusal makamların bu kuralları uygularken maddi gerçeği aydınlatma ve failleri sorumlu tutma konusunda makul çabayı gösterip göstermediğini incelemiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Mahkeme, somut olayda ulusal makamların başvuranın iddialarına karşı verdikleri usulü tepkinin yeterliliğini detaylı bir biçimde incelemiştir. İlk olarak, olayın hemen ardından yetkililerin harekete geçtiği, tıbbi raporların alındığı ve faillerin kısa sürede tespit edilerek haklarında cezai işlemlerin başlatıldığı görülmüştür. Başvuranın yaralanmalarının adli tıp uzmanı tarafından "daha az vahim bedensel zarar" olarak sınıflandırılması neticesinde, savcılığın suç vasfını buna uygun şekilde belirlemesinde herhangi bir keyfilik veya ihmal bulunmamıştır.

Başvuranın yargılama sürecine katılımıyla ilgili olarak Mahkeme, başvuranın iki kez mağdur statüsüyle tanındığını ve hakları konusunda bilgilendirildiğini tespit etmiştir. İlk derece mahkemesindeki duruşmaya başvuranın çağrılmamış olması ve basit yargılama usulünün uygulanması eleştirilebilir bir eksiklik olarak görülse de, bu durum istinaf aşamasında telafi edilmiştir. Başvuran, istinaf mahkemesinde düzenlenen duruşmaya davet edilmiş, duruşmada bizzat yer almış ve yazılı beyanları mahkeme heyeti tarafından okunarak dikkate alınmıştır. Dolayısıyla, başvuranın yargılama sürecinden asgari standartları ihlal edecek ölçüde dışlandığı söylenemez.

Mahkeme, faillere verilen cezaların ağırlığına yönelik şikayetleri de incelemiştir. Ulusal mahkemelerin, sanıkların genç yaşlarını, daha önce sabıkalarının bulunmamasını, suçu ikrar ederek soruşturmayı kolaylaştırmalarını ve pişmanlık duymalarını dikkate alarak ertelemeli hapis ve kamu yararına çalışma cezası verdikleri saptanmıştır. AİHM, ceza miktarının belirlenmesinin kural olarak ulusal mahkemelerin takdirinde olduğunu ve verilen cezaların açıkça orantısız veya cezasızlık izlenimi yaratacak boyutta hafif olmadığını belirtmiştir. Ayrıca, başvuranın maddi ve manevi zararlarının tazmini için hukuk mahkemelerinde dava açma imkanının bulunduğu, nitekim başvuranın bu yola başvurduğu ifade edilmiştir.

Sonuç olarak AİHM, ulusal makamların yürüttüğü soruşturmada maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasını veya sorumluların cezalandırılmasını engelleyecek nitelikte ciddi bir usulü eksiklik bulunmadığına kanaat getirerek, başvurunun ihlal olmadığı yönünde karar vermiştir.