Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Tutukluların duruşmaya katılım talepleri özenle incelenmelidir.
• Cezaevi idaresinin duruşmada hazır bulunması eşitsizlik yaratabilir.
• Mahkemeye gönderilen mahpus mektupları idarece denetlenemez.
• Mevzuattaki boşluklar adil yargılanmayı engellemeye gerekçe yapılamaz.

Bu karar, hukuken özellikle özgürlüğünden yoksun bırakılmış bireylerin adalete erişimi ve idari işlemlere karşı etkili başvuru yollarını kullanabilmesi açısından kritik bir dönüm noktasıdır. Yargılamanın taraflarından birinin cezaevi idaresi gibi güçlü bir kamu otoritesi olduğu uyuşmazlıklarda, mahpusların mahkeme önünde fiziken veya teknolojik imkânlarla hazır bulunamaması, hak arama hürriyetini temelinden sarsmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bu kararıyla usul hukukundaki belirsizliklerin veya teknik altyapı eksikliklerinin faturasının vatandaşa çıkarılamayacağını net bir şekilde ortaya koymuştur. Ayrıca, idarenin resmi kayıtlarına geçirilen notların, haberleşme gizliliğinin ihlal edildiğine dair doğrudan delil kabul edilmesi, ispat hukuku açısından da ufuk açıcıdır.

Benzer davalarda emsal etkisi ve uygulamadaki önemi ise oldukça büyüktür. Bu karar, taraf devletlerin usul kanunlarını, teknolojik gelişmeleri (video konferans vb.) mahpusların haklarını koruyacak şekilde geniş yorumlamaya zorlamaktadır. Aşırı şekilci yaklaşan ve yasal metinlerdeki eksiklikleri bahane ederek temel bir hakkın kullanımını engelleyen yerel mahkeme kararlarının Sözleşme'ye aykırılığı kesinleşmiştir. Uygulamada, cezaevi idarelerinin mahpusların resmi makamlarla olan yazışmalarında daha hassas davranmaları gerektiğini ve bu yazışmaların mahremiyetini zedeleyecek en ufak bir idari kaydın dahi hukuki sorumluluk doğuracağını gösteren güçlü bir rehberdir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Olayların merkezinde, 2004 yılından bu yana ömür boyu hapis cezası çeken ve Ukrayna'da bir cezaevinde bulunan başvurucu Ivan Karpenko yer almaktadır. Başvurucu, Mayıs 2014 tarihinde, cezaevi personeline Yüksek İdari Mahkemeye gönderilmesi amacıyla bir zarf teslim etmiştir. Zarfın içerisinde, cezaevi idaresiyle daha önce yaşadığı başka bir yazışma krizine dair itiraz dilekçeleri ve belgeler bulunmaktadır. Başvurucu, teslim ettiği zarfın tamamen kapalı olduğunu iddia ederken; cezaevi idaresi zarfın açık teslim edildiğini, bu nedenle gönderilen belgelerin içeriğini özetleyerek kayıt defterine işlediklerini ileri sürmüştür.

Başvurucu, idarenin bu uygulamasının mahkemeyle olan haberleşmesinin gizliliğini ihlal ettiğini belirterek cezaevi idaresine karşı dava açmıştır. Dava sürecinde maddi imkânsızlıkları nedeniyle avukat tutamayan ve adli yardım da alamayan başvurucu, davasını bizzat savunabilmek adına duruşmalara cezaevinden video konferans yoluyla katılmayı talep etmiştir. Ancak yerel mahkemeler, o dönem yürürlükte olan usul kanununda mahpusların cezaevinden video konferans ile katılımına dair açık bir hüküm bulunmadığı gerekçesiyle bu talebi reddetmiştir. Duruşma, sadece cezaevi idaresi temsilcilerinin katılımıyla yapılmış ve başvurucunun davası reddedilmiştir. Uyuşmazlık, bu adil olmayan yargılama süreci ve haberleşme gizliliğinin ihlali iddialarıyla uluslararası boyuta taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, önüne gelen bu uyuşmazlığı çözerken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1 (adil yargılanma hakkı) ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.8 (özel hayata ve haberleşmeye saygı hakkı) çerçevesinde değerlendirmeler yapmıştır. Mahkeme, yerleşik içtihatlarına atıfla, çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği ilkelerinin adil bir duruşmanın vazgeçilmez temel bileşenleri olduğunu hatırlatmıştır. Bu ilkeler, her iki tarafa da davasını, karşı taraf karşısında kendisini önemli bir dezavantaja sokmayacak koşullar altında sunabilmesi için makul bir fırsat tanınmasını gerektirir. Mahpusların hukuk davalarındaki duruşmalara bizzat katılımı mutlak bir hak olmamakla birlikte; davanın niteliğinin, başvurucunun doğrudan kişisel deneyimlerine ve olgusal anlatımlarına dayandığı durumlarda bu katılımın bir şekilde sağlanması adaletin tesis edilmesi için zorunludur.

Haberleşme hürriyeti bağlamında ise, mahpusların resmi makamlarla, özellikle de mahkemelerle olan yazışmalarının gizliliği özel bir koruma altındadır. Mahkeme, 2003 tarihli Ceza İnfaz Kanunu hükümlerini incelemiş ve bu kanunun 113. maddesinin mahpusların ulusal mahkemelerle, savcılıklarla ve ombudsmanla olan yazışmalarının idare tarafından denetlenmesini açıkça yasakladığını tespit etmiştir.

Usul kuralları bağlamında, dönemin 2005 tarihli İdari Yargılama Usulü Kanunu mercek altına alınmıştır. İlgili kanun video konferans yoluyla duruşma yapılmasını düzenlese de, mahkemeler bu katılımın sadece bir başka mahkeme binasından yapılabileceği şeklinde dar bir yorum benimsemiştir. Mahkeme, usul kanunlarındaki bu tür farazi boşlukların veya aşırı şekilci yorumların, kişinin davasını etkili bir şekilde sunma hakkını ortadan kaldıramayacağı kuralını uygulamıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda ilk olarak adil yargılanma hakkının ihlal edilip edilmediğini derinlemesine incelemiştir. Başvurucunun davada herhangi bir avukat tarafından temsil edilmediği, avukat tutacak maddi gücünün bulunmadığı ve ilgili dönemdeki mevzuat uyarınca adli yardım imkânından da faydalanamadığı tartışmasız bir gerçektir. Açılan dava, başvurucunun cezaevi idaresine teslim ettiği bir zarfın ne şekilde teslim edildiğine ve idarenin zarfın içeriğine ne derece vakıf olduğuna dair tamamen olgusal bir uyuşmazlığa dayanmaktadır. Dolayısıyla, davanın aydınlatılabilmesi ve gerçeğin ortaya çıkabilmesi için başvurucunun kişisel deneyimi ve olaya ilişkin kendi ağzından yapacağı anlatım son derece kritik bir öneme sahiptir.

Ancak yerel mahkemeler, uyuşmazlığın bu özel niteliğini ve başvurucunun duruşmada hazır bulunmasının zorunluluğunu kapsamlı bir şekilde değerlendirmek yerine, tamamen iç hukuktaki yasal düzenleme metninin lafzına odaklanarak ve katı bir şekilcilik sergileyerek video konferans talebini reddetmişlerdir. Durumu daha da vahim kılan husus, ilk derece mahkemesindeki duruşmaya davalı konumundaki cezaevi idaresinin temsilcilerinin bizzat katılmış olması ve başvurucunun iddialarını çürütmeye yönelik sözlü savunmalar yapmış olmalarıdır. Başvurucunun bu sözlü beyanlara ne bizzat ne de bir yasal temsilci aracılığıyla anında ve etkili bir şekilde cevap verme imkânı olmamıştır. Mahkeme, bu tablonun başvurucuyu devlet otoritesi karşısında ciddi ve telafisi imkânsız bir dezavantaja sürüklediğini, böylece silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin onarılamaz biçimde ihlal edildiğini tespit etmiştir. Mahkemeye göre, iç hukuktaki bir boşluk, Sözleşme'nin emrettiği güvencelerin hiçe sayılmasının mazereti olamaz.

Haberleşme özgürlüğü yönünden yapılan incelemede ise Mahkeme, cezaevi idaresinin tuttuğu giden evrak kayıt defterini incelemiştir. Söz konusu kayıtlarda başvurucunun mahkemeye gönderdiği mektubun içeriğine dair ("istinaf edilen adli kararların kopyalarının dosyaya eklenmesi talebi") şeklinde son derece net notlar düşüldüğü görülmüştür. Üstelik cezaevi idaresinin ilgili mahkemeye yazdığı üst yazıda, mektubun içinde yer alan başvuru numarası ve sayfa sayısı gibi ek detaylar da yer almıştır. Mahkeme, önceki emsal kararlarına atıf yaparak, bu tür detaylı üst yazılar ve defter kayıtlarının, cezaevi personelinin mahpusun mahkemeyle olan yazışmalarının içeriğini okuduğunu ve incelediğini şüpheye yer bırakmayacak şekilde kanıtladığını belirtmiştir. Bu açık müdahale, mahpusların ulusal mahkemelerle yazışmalarının denetlenmesini emredici bir şekilde yasaklayan yerel kanun hükmünün de ihlali niteliğindedir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun adil yargılanma hakkı ile özel hayata ve haberleşmeye saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.