Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Abdullah Demir ve Diğerleri | 2022/83527 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Tazminatın enflasyon karşısında erimesi mülkiyet hakkını zedeler.
• Ölen başvurucunun mirasçıları davayı takip iradesini göstermelidir.
• Değer kaybı bireylere olağandışı ve aşırı külfet yükler.
• Mülkiyet hakkı ihlalinin giderimi için yeniden yargılama zorunludur.

Bu karar, idareler tarafından gerçekleştirilen fiili el atma süreçlerinde vatandaşlara ödenmesine hükmedilen tazminat bedellerinin, ülkede yaşanan yüksek enflasyon karşısında zamanla erimesinin mülkiyet hakkı bağlamındaki etkilerini çok net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, kamulaştırma veya kamulaştırmasız el atma davalarında mahkemelerce tespit edilen bedellerin geç ödenmesi ya da enflasyonist kayıpları telafi edecek mekanizmaların eksik bırakılması neticesinde ortaya çıkan adaletsizliğin, doğrudan doğruya mülkiyet hakkının ihlali niteliğinde olduğunu hukuken teyit etmiştir. Ayrıca, bireysel başvuru devam ederken hayatını kaybeden vatandaşların dosyalarının nasıl ilerleyeceği hususunda usuli standartlar da kesin olarak pekiştirilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi dikkate alındığında, bu karar kamulaştırma süreçlerini yöneten idarelere ve tazminata hükmeden derece mahkemelerine çok güçlü bir uyarı niteliğindedir. Mahkemelerin enflasyon kaynaklı mağduriyetleri önlemek üzere gerçek değeri yansıtacak kararlar alması gerektiği vurgulanırken, aksi bir durumun vatandaş üzerinde aşırı bir külfet bırakacağı kabul edilmiştir. Söz konusu karar, enflasyon karşısında alacağı eriyen on binlerce mülk sahibi için ihlallerin giderilmesi ve yeniden yargılama talep edilmesi noktasında oldukça sağlam ve güncel bir hukuki dayanak oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, kendilerine ait olan taşınmazlara idare tarafından yasal bir kamulaştırma işlemi yapılmaksızın fiili olarak el atıldığını ileri sürerek kamulaştırmasız el atma tazminatı ödenmesi talebiyle dava açmışlardır. Yürütülen yargılamalar sonucunda başvurucular lehine tazminat ödenmesine hükmedilmiş olsa da, mahkeme kararıyla belirlenen bu kamulaştırmasız el atma tazminat bedellerinin enflasyon karşısında ciddi şekilde değer kaybına uğradığı anlaşılmıştır.

Başvurucular, idare tarafından kendilerine yapılacak ödemelerin güncel ekonomik koşullarda reel değerini yitirdiğini, bu durumun mülkiyet haklarını doğrudan ihlal ettiğini belirterek zararlarının giderilmesi talebiyle Anayasa Mahkemesine başvurmuşlardır. Süreç devam ederken başvuruculardan bazılarının vefat etmesi üzerine, mirasçıların davayı devam ettirme yükümlülüklerine uyup uymadıkları hususu da usuli bir uyuşmazlık başlığı olarak dosyanın konusuna dâhil olmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu başvuruda hukuki temellerini özellikle Anayasa m. 35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı üzerine inşa etmiştir. Mahkeme, yerleşik içtihatları çerçevesinde; kamulaştırma bedellerinin veya kamulaştırmasız el atma karşılığında hükmedilen tazminatların enflasyon karşısında değer kaybına uğratılarak ödenmesini mülkiyet hakkına yönelik ağır bir müdahale olarak değerlendirmektedir. Zira enflasyon karşısında eriyen tazminat tutarları, taşınmazından mahrum kalan başvurucuya şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklemekte, kamu yararı ile bireysel hak arasındaki adil dengeyi bozmaktadır.

Usul hukuku yönünden ise 6216 sayılı Kanun m. 49 ve İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 26 hükümleri merkeze alınmıştır. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü kuralları da dikkate alındığında, bireysel başvuru sonrasında vefat eden bir başvurucunun davasının incelenmeye devam edebilmesi için mirasçılarının makul bir süre içinde bireysel başvuruyu takip etme iradelerini bilgi ve belgeleriyle Mahkemeye bildirmeleri zorunludur. Bu iradenin ortaya konulmaması durumunda Anayasa Mahkemesinin yerleşik pratiği gereğince başvurunun işlemden kaldırılmasına karar verilmektedir.

Hakkın ihlal edildiğinin tespiti hâlinde ise telafi mekanizması olarak 6216 sayılı Kanun m. 50 devreye girmektedir. Temel anayasal hakkın ve onun sonuçlarının bütünüyle ortadan kaldırılabilmesi adına, ilk derece mahkemelerinin Anayasa Mahkemesinin tespit ettiği ihlal gerekçelerine uygun olarak yargılamayı yeniden yapmaları kanuni bir zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda öncelikli olarak usule ilişkin bir inceleme gerçekleştirmiştir. Bireysel başvuruda bulunanlardan Ahmet Demir, Burhan Demir ve Fatma Uysal'ın başvuru tarihinden sonraki farklı zaman dilimlerinde hayatlarını kaybettikleri tespit edilmiştir. Mahkeme, vefat eden bu üç başvurucunun mirasçılarının, makul bir süre geçmesine rağmen bireysel başvuruyu sürdürme yönündeki iradelerini gösteren bilgi ve belgeleri Anayasa Mahkemesine iletmediklerini saptamıştır. Açıklanan bu nedenlerle, hayatta olmayan ve yasal mirasçıları tarafından hukuki takip iradesi gösterilmeyen bu başvurucular yönünden dosyanın incelenmesine devam edilmesinde hukuki bir yarar görülmeyerek başvuru işlemden kaldırılmıştır.

Hayatta olan ve başvuru sürecini sürdüren diğer başvurucular yönünden ise mülkiyet hakkının esasına girilmiştir. Somut olayda idare tarafından başvuruculara ait taşınmazlara kamulaştırmasız şekilde el atılmış, açılan davalarda tazminat ödenmesine hükmedilmiştir. Ancak hükmedilen bu tazminat bedellerinin, geçen süre zarfında meydana gelen yüksek enflasyon sebebiyle reel değerini yitirdiği açıkça anlaşılmıştır. Anayasa Mahkemesi, tazminat bedelinin enflasyon karşısında değer kaybına uğratılmasının, başvuran kişilerin üzerine olağanın çok ötesinde, şahsi ve haksız bir ekonomik yük bindirdiğini kabul etmiştir.

Değerlendirmeler ışığında, devletin mülkiyet hakkına müdahale ederken ödemekle yükümlü olduğu adil karşılığın ekonomik gerçeklikten uzaklaştığı tespit edilmiştir. Mahkeme, bu adaletsizliğin telafi edilmesi ve mülkiyet hakkı ihlalinin bütünüyle ortadan kaldırılabilmesi için Hatay 5. Asliye Hukuk Mahkemesi nezdinde dosyanın yeniden ele alınmasının hukuki bir zorunluluk olduğunu belirtmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, kamulaştırmasız el atma karşılığında hükmedilen tazminatların değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.