Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Tazminat davasında iddialar gerekçeli kararda karşılanmalıdır.
• Kanun yolu mercileri esaslı itirazları incelemelidir.
• Gerekçesiz ret kararları adil yargılanma hakkını ihlal eder.

Bu karar, bireylerin haksız koruma tedbirlerine karşı başvurdukları tazminat davalarında, mahkemelerin sunulan hukuki argümanları ve emsal içtihatları dikkate alma yükümlülüğünü net bir biçimde ortaya koymaktadır. Bir vatandaşın sadece idari bir hata veya sistemdeki bir güncelleme eksikliği nedeniyle özgürlüğünden mahrum bırakılması ciddi bir mağduriyettir. Bu mağduriyetin giderilmesi için açılan davaların, mahkemelerce asıl davanın sonucuna bağlanarak şablon gerekçelerle reddedilmesi, bireylerin devlete ve adalet sistemine olan güvenini derinden sarsmaktadır. Anayasa Mahkemesinin ihlal kararı, derece mahkemelerinin kanun maddelerini ve davacı iddialarını matbu gerekçelerle geçiştirmekten kaçınmaları gerektiğini açıkça göstermektedir.

Özellikle emsal teşkil etmesi bakımından bu karar, haksız gözaltı ve yakalama iddialarına dayanan bağımsız tazminat taleplerinin, mutlaka asıl yargılamanın kesinleşmesini beklemek zorunda olmadığını teyit etmektedir. Kanun yolu mercilerinin de istinaf veya temyiz itirazlarını incelerken ilk derece mahkemesinin gerekçe eksikliklerini denetleme ve düzeltme konusunda daha aktif bir rol üstlenmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Yargılama sürecinde açıkça ileri sürülen ve davanın kaderini etkileyecek nitelikteki savunmaların tamamen cevapsız bırakılması, sadece adil yargılanma hakkının değil, aynı zamanda hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerinin de ihlali anlamına gelmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Ayten Öztürk, cezaevinden tahliye edildiği gün, geçmişte hakkında çıkarılan ancak daha sonra kaldırılmasına rağmen sistemde kapatılmayan eski tarihli bir yakalama kaydına istinaden tekrar yakalanarak haksız yere yirmi bir saat boyunca gözaltında tutulmuştur. İdari bir hatadan kaynaklanan bu haksız gözaltı işlemi sebebiyle başvurucu, ağır ceza mahkemesinde maddi ve manevi tazminat talebiyle dava açmıştır. Ancak yerel mahkeme, başvurucunun yargılandığı asıl ceza davasının henüz kesinleşmediğini ve kanun gereği tazminat davası açılabilmesi için asıl hükmün kesinleşmesi şartının bulunduğunu belirterek davayı reddetmiştir. Başvurucunun, haksız gözaltı nedeniyle talep edilen tazminatın yasa gereği asıl davanın sonucuna bağlı olmadığı yönündeki istinaf itirazları da bölge adliye mahkemesi tarafından ek bir gerekçe sunulmadan reddedilmiştir. Uyuşmazlık, derece mahkemelerinin bu eksik gerekçeli ret kararlarının başvurucunun temel haklarını ihlal edip etmediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözümlerken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir parçası olan gerekçeli karar hakkına dayanmaktadır. Gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve yargılamanın kamuoyu tarafından denetlenebilmesini amaçlar. Bu hak bağlamında mahkeme kararlarının, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan etkileyecek iddia ve itirazlar hakkında, mevcut delillerle bağ kurularak tatmin edici ve yeterli bir gerekçe içermesi anayasal bir zorunluluktur. Uyuşmazlığın özüyle ilgisi olmayan soyut değerlendirmeler gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmaz.

Uyuşmazlığın yasal dayanağını oluşturan 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 ve devamı maddeleri, haksız yakalama, gözaltı ve tutuklama gibi koruma tedbirlerine maruz kalan kişilerin devletten maddi ve manevi tazminat talep edebilmelerini düzenler. Kanunun tazminat isteminin koşullarını belirleyen ilgili hükümlerine karşın, yerleşik Yargıtay içtihatlarında da vurgulandığı üzere, haksız gözaltı işlemine ilişkin açılan bir tazminat davası için yürümekte olan asıl ceza davasının esası hakkında bir karar verilmesine veya bu kararın kesinleşmesine mutlak surette gerek bulunmamaktadır.

Kanun yolu incelemesi yapan mercilerin, yargılamayı yapan ilk derece mahkemesi ile aynı sonuca ulaşması durumunda, aynı gerekçeyi kullanması veya atıf yapması kural olarak yeterlidir. Ancak ilk derece mahkemesinde hiç karşılanmayan veya kanun yolu aşamasında ilk defa ileri sürülen esaslı iddia ve itirazların istinaf veya temyiz mercilerince de değerlendirilmeyerek cevapsız bırakılması, gerekçeli karar hakkının ağır bir ihlaline yol açar.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun daha önceden kaldırılmış olmasına rağmen sistemden düşürülmeyen eski tarihli bir yakalama kaydına dayanılarak yirmi bir saat boyunca haksız yere gözaltında tutulmasını ve ardından açtığı maddi ve manevi tazminat davasının reddedilme sürecini titizlikle incelemiştir. Başvurucu, İstanbul 36. Ağır Ceza Mahkemesi nezdinde görülen tazminat davasına sunduğu dilekçede ve bilahare istinaf başvurusunda, tazminat taleplerinin 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 uyarınca değerlendirilmesi gerektiğini, bu özgül talepler yönünden asıl ceza davasının sonuçlanmasına veya kesinleşmesine yasal olarak ihtiyaç bulunmadığını açık, anlaşılır ve somut bir şekilde ileri sürmüştür. Yargıtay içtihatları da, gözaltı süresinin hukuka aykırılığına dayanan tazminat iddialarında asıl davanın esası hakkında bir karar verilmesinin veya hükmün kesinleşmesinin beklenmesine gerek olmadığını tereddüde yer bırakmayacak biçimde ortaya koymaktadır.

Tüm bu hukuki açıklık ve başvurucunun isabetli itirazlarına rağmen ilk derece mahkemesi, tazminata konu eylem ve işlemler için tazminat davası açılabilmesinin kararın veya hükmün kesinleşmesine bağlı kılındığı şeklindeki şablon, eksik ve hatalı bir gerekçeyle davayı reddetmiştir. Mahkeme, başvurucunun somut iddialarına, dayandığı kanun maddesinin mahiyetine ve yerleşik yargısal içtihatlara yönelik hiçbir hukuki değerlendirme yapmamış, iddiaları tamamen cevapsız bırakmıştır.

Başvurucunun bu açık eksikliği istinaf kanun yoluna taşıması ve tazminat taleplerinin niteliği gereği asıl davadan bağımsız olduğunu bir kez daha vurgulaması üzerine, dosyayı inceleyen İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 19. Ceza Dairesi de bu esaslı itiraza dair hiçbir ek gerekçe sunmaksızın istinaf başvurusunu esastan ve kesin olarak reddetmiştir. Yargılama süreci bir bütün olarak değerlendirildiğinde, başvurucunun davanın kaderini doğrudan etkileyecek nitelikteki savunmalarının ve argümanlarının hem ilk derece mahkemesi hem de istinaf mercii tarafından bütünüyle karşılıksız bırakıldığı saptanmıştır. Bu durum, adaletin tecellisini engellemiş ve mahkemelerin gerekçe sunma yükümlülüğünü zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.