Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Taraflara iddia ve savunma fırsatı tanınmalıdır.
• Silahların eşitliği adil yargılanmanın temel şartıdır.
• Yeni hukuki duruma karşı savunma hakkı verilmelidir.
• Sürpriz argümanlar çelişmeli yargılama ilkesini zedeler.

Bu karar, medeni hak ve yükümlülüklere ilişkin uyuşmazlıklarda silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ne derece hayati bir öneme sahip olduğunu bir kez daha net bir biçimde gözler önüne sermektedir. Anayasa Mahkemesi, istinaf mercilerinin görevsizlik kararını kaldırıp işin esasına doğrudan girerken, tarafların daha önce yargılama boyunca hiç tartışmadığı yepyeni bir hukuki niteleme üzerinden kesin karar vermesini adil yargılanma hakkına aykırı bulmuştur. Mahkeme, taraflara savunma imkânı tanınmadan sözleşme türünün resen "belirli süreli" olarak nitelendirilmesini ve buna dayalı olarak davanın reddedilmesini, iddia ve savunma hakkının ağır bir ihlali olarak değerlendirmiştir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi oldukça güçlü olacaktır. Bölge Adliye Mahkemelerinin, ilk derece mahkemesinin esasa hiç girmediği durumlarda, uyuşmazlığın esasına yönelik ilk kez yapacakları incelemelerde tarafların iddia ve savunma hakkını ihlal edecek sürpriz argümanlardan kaçınmaları gerektiği tescillenmiştir. Özellikle işe iade davalarında, işverenin dahi dilekçelerinde ileri sürmediği bir savunmanın istinaf mercii tarafından resen dikkate alınarak kesin hüküm kurulması, bundan sonraki süreçte istinaf mahkemelerini daha dikkatli bir usul izlemeye mecbur bırakacaktır. Uygulamada, silahların eşitliği ilkesinin yalnızca basit bir usul kuralı değil, kararın esasına doğrudan etki eden anayasal bir güvence olduğu pekiştirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, bir vakıf üniversitesinde görev yapan yardımcı doçent (doktor öğretim üyesi) unvanlı başvurucunun iş sözleşmesinin üniversite yönetimi tarafından feshedilmesi üzerine işveren üniversiteye karşı açtığı işe iade davasından kaynaklanmaktadır. Başvurucu, görev süresi dolduktan sonra atama ve yükseltme kriterlerini sağlamadığı gerekçesiyle sözleşmesinin haksız şekilde sona erdirildiğini belirterek feshin geçersizliğinin tespitini, işe iadesini ve yasal hakları olan işe başlatmama ile boşta geçen süre tazminatlarının ödenmesini talep etmiştir. İlk derece mahkemesi, vakıf üniversitesi öğretim elemanlarının idari sözleşmeyle çalıştığını belirterek davanın idari yargının görev alanına girdiğine kanaat getirmiş ve usulden ret kararı vermiştir. İstinaf aşamasında ise Bölge Adliye Mahkemesi, uyuşmazlığın iş mahkemesinin görev alanında olduğunu kabul etmekle birlikte, sözleşmenin türünün "belirli süreli" olduğunu ve başvurucunun iş güvencesi kapsamına girmediğini belirterek davayı esastan ve kesin olarak reddetmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın temelini, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ile bu hakkın en önemli unsurları olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri oluşturmaktadır. Adil yargılanma hakkı, taraflara iddia ve savunmalarını makul bir şekilde mahkeme önünde dile getirme fırsatı tanınmasını anayasal bir zorunluluk olarak şart koşar.

Uyuşmazlıkta ön plana çıkan yasal düzenlemelerden ilki, işe iade davalarının maddi temelini oluşturan 4857 sayılı İş Kanunu hükümleridir. İşçinin iş güvencesi kapsamından faydalanabilmesi için sözleşmesinin belirsiz süreli olması kuralı büyük önem taşımaktadır. Vakıf üniversiteleri öğretim elemanlarının statüsü ise 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu kapsamında değerlendirilmekte olup, yargı mercileri bu statüden kaynaklanan uyuşmazlıklarda sıklıkla görev ve sözleşme türü tartışmaları yürütmektedir.

Yargılama usulünü kesin ve katı sınırlarla çizen 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.353/1-a-3 hükmü, mahkemenin görevli veya yetkili olmamasına rağmen davaya bakmış olması veya mahkemenin görevli ya da yetkili olmasına rağmen görevsizlik/yetkisizlik kararı vermiş olması hâlinde, bölge adliye mahkemesinin esası incelemeden kararı kaldırarak dosyanın yeniden görülmesi için görevli ve yetkili mahkemeye gönderilmesine kesin olarak karar vereceğini özenle düzenlemektedir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, silahların eşitliği ilkesi, taraflardan birinin diğerine nazaran dezavantajlı duruma düşürülmeden, iddia ve delillerini sunma imkânına sahip olmasını emreder. Çelişmeli yargılama ilkesi ise mahkemenin yargılamayı yönlendirirken veya kararını verirken tarafların daha önce hiç tartışmadığı, öngörülemeyen yeni bir hukuki argümanı, taraflara savunma hakkı tanımadan resen esas almasını kesin surette engeller. Mahkemenin, davanın hiçbir aşamasında ileri sürülmeyen bir tespiti doğrudan kararına dayanak yapması, savunma hakkının ağır biçimde kısıtlanması anlamına gelmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun iddialarını adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri çerçevesinde detaylıca değerlendirmiştir. Başvuruya konu somut olayda, işveren üniversite yargılama sürecindeki cevap dilekçelerinde veya beyanlarında sözleşmenin türüne, yani "belirli süreli" iş sözleşmesi olduğuna dair herhangi bir savunma ileri sürmemiştir. İlk derece mahkemesi de davanın idari yargının görev alanına girdiği gerekçesiyle yalnızca usulden ret kararı vermiş ve davanın esasına yönelik herhangi bir incelemede ya da değerlendirmede bulunmamıştır.

Başvurucu tarafından istinaf kanun yoluna başvurulması üzerine, Bölge Adliye Mahkemesi uyuşmazlığın çözümünde adli yargının görevli olduğunu doğru bir biçimde tespit etmiştir. Ancak tam bu aşamada, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca görevsizlik kararını kaldırarak dosyanın esastan incelenmek üzere ilk derece mahkemesine gönderilmesi gerekirken, merci bizzat esasa girmiş ve sözleşmenin belirli süreli olduğunu resen kabul etmiştir. Yargılamada hiç tartışılmayan bu yeni tespit, davanın reddine doğrudan gerekçe yapılmıştır. Üstelik bu karar yasa gereği kesin olarak verildiğinden, başvurucu aleyhine ortaya çıkan bu yeni ve sürpriz duruma karşı herhangi bir kanun yoluna başvurma veya itiraz etme imkânı dahi bulamamıştır.

Anayasa Mahkemesi, yargılama sürecinin hiçbir aşamasında tartışılmayan ve ilk kez istinaf merciinin kararıyla ortaya çıkan "sözleşme türü" hususunda başvurucuya savunma hakkı tanınmamasını çok ağır bir usul eksikliği olarak nitelendirmiştir. Tarafların tartışmadığı, mahkemenin daha önce gündeme getirmediği bir hukuki argümanın, üstelik kesin bir kararla davanın esasına dayanak yapılması, başvurucuyu yargılama sürecinde açıkça dezavantajlı duruma düşürmüştür. Başvurucunun, sözleşmesinin fiiliyatta zincirleme yapılarak belirsiz süreli hâle geldiğini ileri sürmesi ve bu yönde delillerini mahkemeye sunması imkânsız kılınmıştır. Bu durum, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini temelden sarsmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ilkesinin ihlal edildiğine ve yeniden yargılama yapılmasına karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.