Anayasa Mahkemesi Baysal Demirhan Kararı 2019/33172 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların dış dünya ile iletişim kurma ve düşüncelerini özgürce ifade etme temel haklarının sınırları ve korunması açısından hukuken büyük bir öneme sahiptir. Karar, hükümlü ve tutukluların salt ceza infaz kurumunda bulunmaları nedeniyle Anayasa ile güvence altına alınan ifade özgürlüklerini bütünüyle kaybetmediklerini net bir biçimde teyit etmektedir. Cezaevi güvenliğinin sağlanması, kurum içi disiplinin muhafazası veya suçun önlenmesi gibi meşru amaçlarla bu hakka sınırlama getirilmesi hukuken mümkün olsa da idarenin mektupları alıkoyma işlemlerinin keyfiliğe varmaması büyük önem taşır. Bu bağlamda, temel hak ve özgürlüklere yapılan her türlü müdahalenin mutlaka somut, ilgili ve tatmin edici yeterli gerekçelere dayanması anayasal bir zorunluluktur.

Kararın benzer davalardaki emsal etkisi, ceza infaz kurumu idarelerinin ve bu idari kararları denetleyen infaz hâkimliklerinin mektup denetimlerinde izlemeleri gereken yöntemi kesin hatlarla belirlemesinde yatmaktadır. İdareler artık salt genelgeçer ifadeler, klişeleşmiş ibareler veya soyut terör propagandası şüphesiyle mektupların tamamını alıkoyma yoluna gidemeyecektir. Uygulamada idare, hangi ifadenin hangi somut tehlikeyi yarattığını açıkça ve illiyet bağı kurarak ortaya koymak zorunda kalacaktır. Uygulamada disiplin kurulları ve hâkimliklerin, genel geçer şablon gerekçeler kullanmak yerine, mektubun içeriği ile hedeflenen meşru amaç arasında doğrudan bağ kuran bireyselleştirilmiş kararlar vermeleri gerekecektir. Bu içtihat, idarenin takdir yetkisinin sınırlarını çizerek mahpusların ifade özgürlüğünün uygulamada çok daha etkin ve güçlü şekilde korunmasını sağlayacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Edirne F Tipi Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda hükümlü olarak bulunan başvurucu, Cumhuriyet gazetesinin yazı işleri müdürüne bir mektup göndermek istemiştir. Söz konusu mektupta cezaevinde devam eden açlık grevleri, bazı gazete nüshalarının verilmemesi ve kütüphaneye çıkarılmama gibi cezaevi uygulamaları ile bazı mahkeme ve kurul kararları hakkındaki eleştirel düşüncelerini kaleme almıştır. Ancak Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulu, mektubun yasa dışı terör örgütü kararları doğrultusunda kamuoyu desteği oluşturmak amacıyla yazıldığını öne sürmüştür. Ayrıca kişi ve kuruluşları paniğe yöneltecek yalan bilgiler ve asılsız töhmetler içerdiğini iddia ederek mektubun gönderilmesine izin vermemiş ve bütünüyle alıkoymuştur. Başvurucu, idarenin bu işleminin yasal dayanağı olmadığını, hangi ifadelerin şifreli veya sakıncalı olduğunun somut olarak belirtilmediğini ifade ederek infaz hâkimliğine dava açmıştır. Şikâyetinin ve akabindeki itirazının yargı mercilerince gerekçesiz şekilde reddedilmesi üzerine başvurucu, uygulamanın hukuka aykırı olduğunu belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığın çözümünde Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğü çerçevesinde inceleme yapmıştır. İfade özgürlüğü, demokratik toplumun zorunlu ve temel taşlarından biridir. Bireylerin yazılı belgelerinin bir başkasına iletilmesi de bu özgürlüğün ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilmektedir. Mahpusların da kural olarak Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ortak koruma alanında yer alan temel hak ve hürriyetlerin tamamına sahip olduğu, bu bağlamda ifade özgürlüğünden yararlandıkları Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarıyla sabittir.

Ceza infaz kurumunda bulunmanın doğal ve kaçınılmaz bir sonucu olarak, kurum güvenliğinin ve disiplinin sağlanması ile suçun önlenmesi gibi meşru amaçlarla mahpusların temel haklarına 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun ve ilgili tüzük hükümleri uyarınca çeşitli sınırlamalar getirilebilir. Ancak bu sınırlamalar Anayasa'nın 13. maddesinde belirtildiği üzere demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine kesinlikle aykırı olamaz. Temel hak ve özgürlüklere yönelik bir müdahalenin demokratik toplumda gerekli sayılabilmesi için zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve ölçülü olması şarttır.

Bu bağlamda idare ve yargı mercileri, bir mektubun ceza infaz kurumunun asayişini tehlikeye düşürdüğünü, yalan ve yanlış bilgiler içerdiğini veya terör örgütü mensuplarının örgütsel amaçlı haberleşmesine neden olduğunu değerlendirirken her bir somut olayda dikkatli ve spesifik bir yaklaşım sergilemelidir. Kamu makamları, mektubun alıkonulması şeklindeki müdahalenin haklılığını gösteren, olaya özgü ilgili ve yeterli gerekçeler sunmakla hukuken yükümlüdür. Bu şeffaf gerekçelendirme yapılmadan salt genel ifadelerle veya kalıplaşmış basmakalıp ibarelerle iletişim haklarının kısıtlanması, Anayasal güvence altındaki ifade özgürlüğünün açık bir ihlaline yol açmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun kaleme aldığı mektubunun Ceza İnfaz Kurumu dışına gönderilmesinin idare tarafından engellenmesini doğrudan doğruya ifade özgürlüğüne yönelik bir müdahale olarak nitelendirmiştir. Bu müdahalenin 5275 sayılı Kanun'un 68. maddesi uyarınca yasal bir kanuni dayanağı bulunduğu ve cezaevi güvenliğinin sağlanması ile kamu düzeninin korunması gibi meşru amaçlara matuf olduğu Mahkeme tarafından kabul edilmiştir.

Bununla birlikte, müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluğu açısından yapılan esasa ilişkin incelemede ciddi eksiklikler tespit edilmiştir. Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulunun kararında, mektubun tam olarak hangi sözlerinin veya cümlelerinin örgüt kararları doğrultusunda hazırlandığı gösterilememiştir. Hangi kısımlarının yalan ve yanlış bilgiler barındırdığı veya kurum çalışanlarını ne şekilde asılsız töhmet altında bıraktığı hususları hiçbir şekilde somutlaştırılamamıştır. Gönderen kişi, mektubun muhatabı olan gazete yöneticisi ve mektubun bütünsel içeriği gözetilerek mektuptaki spesifik ifadelerle iddia edilen tehlike arasında herhangi bir mantıksal illiyet bağı kurulamamış, toptancı bir yaklaşımla mektubun tamamının sakıncalı olduğuna karar verilmiştir.

İdare tarafından alınan Disiplin Kurulu kararını hukuki açıdan denetleyen Edirne 1. İnfaz Hâkimliği ve itiraz mercii olarak görev yapan ağır ceza mahkemesi de kararlarında aynı soyut yaklaşımı sergilemiştir. Yargı mercileri, mektubun neden sakıncalı olduğunu içeriğiyle somut olarak ilişkilendirerek gerekçelendirmekten kaçınmıştır. Dolayısıyla yargı mercileri, söz konusu mektubun bütünüyle alıkonulmasının zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını ilgili ve yeterli bir gerekçe ile ikna edici şekilde gösterememiştir. Başvurucunun düşünce açıklamalarına getirilen bu genel, soyut ve ölçüsüz kısıtlamanın demokratik bir toplumda gerekli olmadığı değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde başvuruyu kabul etmiştir.