Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Silahların eşitliği için tanık dinletme hakkı esastır.
• Sadece kolluk tutanağına dayalı yaptırım eksik incelemedir.
• Savunma tanıklarının dinlenmemesi adil yargılanmayı zedeler.
• Tanık dinletme talebi gerekçesiz reddedilemez.

Bu karar, idari yaptırım silsilesi içinde düzenlenen polis tutanaklarının mutlak ve aksi ispat edilemez belgeler olmadığını hukuken ve kesin bir dille teyit etmektedir. Anayasa Mahkemesi, idari para cezalarının iptali amacıyla açılan davalarda, salt kolluk tarafından tutulan tutanakların tek başına yeterli delil kabul edilerek savunma makamının gösterdiği tanıkların dinlenmemesinin, silahların eşitliği ilkesini ağır biçimde zedelediğini vurgulamaktadır. Yargılamayı yürüten mahkemelerin, isnat edilen eylemi aydınlatacak nitelikteki tanık dinletme taleplerini somut ve makul bir gerekçe göstermeksizin reddetmesi, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan tanık dinletme ve sorgulama hakkının doğrudan ihlali anlamına gelmektedir.

Benzer idari yaptırım uyuşmazlıklarında bu karar, sulh ceza hâkimliklerinin sadece resmi kurumlardan gelen belgelere dayanarak ve dosya üzerinden şeklî inceleme yaparak karar verme pratiğini değiştirecek nitelikte çok güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Özellikle saat sınırlamasına tabi alkol satışı yasağı gibi idari kabahatlerde, tutanağı imzalamaktan imtina eden şahısların mahkeme huzurunda dinlenmesi yönündeki ısrarlı taleplerin göz ardı edilmesi, yargılamanın hakkaniyetini bütünüyle ortadan kaldırmaktadır. Uygulamada sıkça karşılaşılan ve sadece kolluk kuvvetlerinin anlık gözlemine dayanan olaylarda, vatandaşların kamu gücünü kullanan idare karşısında peşinen dezavantajlı konuma düşürülmemesi gerektiği bir kez daha tescillenmiştir. Bu nedenle mahkemelerin, itiraz edenin delillerini toplamak ve tanıklarını dinlemek için asgari bir çaba sarf etmesi, idari kabahate konu eylemi şüpheden uzak şekilde kanıtlaması gerektiği açık bir içtihat hâline getirilmiştir. Bu emsal karar, idari para cezası iptal davalarında hak arama hürriyetinin kâğıt üzerinde kalmaması ve adaletin tecellisi adına kritik bir anayasal güvence sunmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Gebze'de alkollü içecek satışı yapan bir tekel bayisi işleten limitet şirket ile Tarım ve Orman Bakanlığı Tütün ve Alkol Dairesi Başkanlığı arasında cereyan etmektedir. Olay günü kolluk görevlileri, şirkete ait iş yerinde saat 22.00'den sonra perakende alkollü içki satışı yapıldığını iddia ederek bir denetim tutanağı düzenlemiştir. Düzenlenen tutanakta, alkol aldığı iddia edilen müşterinin ve o sırada içeride bulunan iş yeri çalışanının ilgili belgeyi imzalamaktan kaçındığı açıkça belirtilmiştir. Bu tutanağa dayanılarak idare tarafından ilgili şirkete kanuna aykırılık gerekçesiyle yüksek miktarda idari para cezası kesilmiştir. Şirket yetkilileri, o saatte kesinlikle herhangi bir içki satışı yapılmadığını, tutanakta adı geçen müşterinin mahkemece dinlenmesi durumunda gerçeğin tüm çıplaklığıyla ortaya çıkacağını belirterek cezanın iptali için sulh ceza hâkimliğine başvurmuştur. Şirket, satış yapıldığına dair kamera kaydı gibi somut hiçbir delil olmadığını belirterek lehe olan tanıklarının dinlenmesini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fıkrası, herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olduğunu çok net bir biçimde güvence altına almaktadır. Adil yargılanma hakkının somut görünümlerinden biri olan tanık dinletme hakkı, anayasal metinde açıkça zikredilmese de bu hakkın zımni ve ayrılmaz bir unsurudur.

Uyuşmazlığın temelinde yer alan 4250 sayılı İspirto ve İspirtolu İçkiler İnhisarı Kanunu m.6 hükmü, alkollü içkilerin 22.00 ila 06.00 saatleri arasında perakende olarak satılamayacağını amirdir. Bu kurala aykırılık hâlinde aynı Kanun uyarınca ağır idari para cezaları uygulanmaktadır. Ancak bu tür idari yaptırımların yargısal denetiminde, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin usul hukukunun emrettiği şekilde katı bir biçimde uygulanması şarttır.

Yerleşik Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarına göre, savunma tanıklarının da iddia tanıklarıyla aynı şartlar altında davet edilmelerinin ve dinlenilmelerinin sağlanmasını isteme hakkı, silahların eşitliği ilkesinin zorunlu bir gereğidir. Bir sanığın veya idari yaptırıma maruz kalan kabahatlinin, lehine olan tanıkları dinletme talebi, maddi gerçeğin ortaya çıkması için büyük önem taşıyorsa mahkemeler bu talebi titizlikle değerlendirmek zorundadır. Sadece idare tarafından tek taraflı olarak düzenlenen kolluk tutanaklarına itibar edilerek, bu tutanağın aksini ispatlamak amacıyla ileri sürülen tanık dinletme taleplerinin gerekçesiz olarak reddedilmesi, kişiyi güçlü idare aygıtı karşısında açıkça dezavantajlı bir duruma düşürmektedir. Mahkemelerin, iddia makamının delilleri ile savunma makamının delilleri arasında adil bir denge kurarak, her iki tarafa da delillerini sunma ve tartışma konusunda eşit imkân tanıması demokratik hukuk devletinin en temel kuralıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı ayrıntılı biçimde incelediğinde, başvurucu şirkete uygulanan idari para cezasının tamamen kolluk görevlilerinin saat 22.55'te iş yerinden içki satın alındığına yönelik şahsi gözlemleri sonucunda düzenledikleri tutanağa dayandığını tespit etmiştir. Başvurucu şirket, uyuşmazlığın en başından itibaren iş yerinde kanuna aykırı saatlerde içki satılmadığını şiddetle savunmuş, dahası içkiyi satın aldığı iddia edilen şahsın polis tutanağını bizzat imzalamaktan imtina ettiğini vurgulayarak bu şahsın sulh ceza hâkimliği huzurunda tanık olarak dinlenmesini ısrarla ve açıkça talep etmiştir.

Sulh ceza hâkimliği, başvurucunun bu son derece haklı ve aydınlatıcı talebi karşısında tanığın duruşmada dinlenilmesi yönünde hiçbir usuli adım atmamış, gerçeği araştırmak için makul bir çaba sergilememiştir. İtiraz makamı konumundaki mahkeme de aynı şekilde tanık dinletme talebini tümüyle göz ardı ederek sadece idarenin gönderdiği evrak üzerinden şeklî bir inceleme yapmakla yetinmiştir. Hâkimlik kararında, kolluk görevlilerinin düzenlediği tutanağı destekleyecek herhangi bir kamera kaydı veya başkaca hiçbir somut, doğrulayıcı yan delile atıf yapılmamıştır. Yargılama sürecinde başvurucunun iddialarını kanıtlama ve savunmasını destekleme imkânı tamamen elinden alınmıştır.

Yargılama makamlarının, sadece idare tarafından düzenlenen ve ilgilisi tarafından imzadan imtina edilmiş bir tutanağı mutlak doğru ve sarsılmaz bir belge kabul ederek, başvurucunun aynı olguların aksini ispat etmek için gösterdiği kilit tanığı dinlememesi, yargılamanın hakkaniyetini temelden sarsmıştır. Bu haksız durum, idari yaptırıma maruz kalan başvurucuyu kamu gücünü elinde bulunduran idare karşısında önemli ölçüde savunmasız ve dezavantajlı bir konuma sürüklemiştir. Silahların eşitliği ilkesi gereğince, savunma tarafına karşılaştığı bu ispat zorluklarını telafi edecek yeterli dengeleyici usuli güvenceler de sağlanmamıştır. Yargılamayı bir bütün hâlinde adil olmaktan çıkaran bu eksiklikler Anayasa'nın açık ihlalini oluşturmaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun adil yargılanma hakkı kapsamındaki tanık dinletme hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.