Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Tarafın davadan haberdar edilmemesi hak ihlalidir.
• Savunma hakkının kısıtlanması mahkemeye erişimi engeller.
• Çelişmeli yargılama ilkesi iddiaya cevap hakkını gerektirir.
• Kesin kararlardaki usuli eksiklikler sonradan giderilemez.

Bu karar, icra hukuku yargılamalarında tarafların davadan ve aleyhlerine yapılan şikâyetlerden usulüne uygun şekilde haberdar edilmesinin, adil yargılanma hakkının vazgeçilmez bir unsuru olduğunu bir kez daha güçlü bir biçimde teyit etmektedir. Yargılamanın taraflarından birinin, hakkındaki iddia ve taleplerden tamamen habersiz bırakılarak gıyabında ve savunma hakkı tanınmadan karar verilmesi, mahkemeye erişim hakkının özünü derinden zedeleyen ağır bir usuli eksiklik olarak nitelendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, yargısal bir sürecin gerçek anlamda varlığından söz edilebilmesi için, iddiaya karşı savunma hakkının tanındığı ve tarafların delillerini karşılıklı olarak sunabildiği bir ortamın zorunlu olduğunu vurgulamıştır.

Söz konusu ihlal kararı, benzer nitelikteki uyuşmazlıklarda derece mahkemelerinin tebligat ve taraf teşkili hususlarındaki ciddiyet ve sorumluluklarına dikkat çekmesi bakımından büyük bir emsal değere sahiptir. Özellikle miktar itibarıyla kesin olarak verilen kararlarda, tespit edilen usuli hataların bir üst kanun yolu mercii tarafından denetlenip düzeltilme imkânı bulunmadığından, ilk derece mahkemelerinin taraf haklarını korumada çok daha titiz davranmaları gerektiği açıkça ortaya konmuştur. Uygulamada, icra hukuk mahkemelerinin dosya üzerinden yaptıkları incelemelerde taraf teşkili tam olarak sağlanmadan ivedi kararlar vermesi sıklıkla karşılaşılan bir durumdur. Bu karar, inceleme dosya üzerinden yapılsa dahi, aleyhine karar verilecek tarafın hukuki dinlenilme hakkının mutlak surette gözetilmesi gerektiği yönünde tüm yargı makamlarına kesin bir çerçeve çizmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu şirketler, gümrük mevzuatından kaynaklanan idari işlemlere karşı çeşitli vergi mahkemelerinde açtıkları iptal davalarını kazanmış ve lehlerine yargılama gideri ile vekâlet ücretine hükmedilmiştir. Bu alacaklarının tahsili amacıyla ilgili gümrük idaresine karşı ilamlı icra takibi başlatmışlardır. İlgili idare ise icra emirlerinin iptali talebiyle icra hukuk mahkemesinde şikâyet yoluna başvurmuştur. İcra hukuk mahkemesi, başvuruculara söz konusu dava dilekçesini tebliğ etmeden ve dolayısıyla hiçbir şekilde savunmalarını almadan dosya üzerinden inceleme yapmış, icra emrinin iptali talebini kısmen reddetmiş ancak tebligatın usulsüz olduğuna karar vererek başvurucular aleyhine yargılama gideri ile vekâlet ücretine hükmetmiştir. Başvurucular, kendilerine karşı açılan bu davadan ancak gerekçeli kararın tebliğ edilmesiyle haberdar olabilmiştir. Taraflar, davadan haberdar edilmemeleri ve savunma haklarının ellerinden tamamen alınması nedeniyle adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini iddia ederek Anayasa Mahkemesine başvurmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bu uyuşmazlıkta öncelikle Anayasa m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkını ve bu hakkın en temel unsurlarından olan mahkemeye erişim hakkını değerlendirmiştir. Mahkemeye erişim hakkı, bir uyuşmazlığın mahkeme önüne taşınabilmesini ve bu uyuşmazlığın adil bir şekilde karara bağlanmasını isteme hakkını güvence altına alır. Hukuk devletinin en belirgin özelliklerinden biri, bireylerin hak arama özgürlüklerinin önündeki tüm engellerin kaldırılarak, yargı mercileri önünde iddia ve savunmalarını özgürce sunabilmelerine olanak tanınmasıdır.

Bu kapsamda, hakkında dava açılan bir kişinin dava ile ilgili beyan ve delillerini sunma hakkının fiilen ortadan kaldırılması, doğrudan mahkemeye erişim hakkının ihlali anlamına gelmektedir. Yargısal bir süreçten usulüne uygun şekilde haberdar edilmeyen, karşı tarafın ileri sürdüğü iddialara karşı kendi delillerini ve beyanlarını mahkemeye sunma imkânı tanınmayan bir kişi için, uyuşmazlığın gerçek anlamda bir mahkeme önüne getirildiğinden ve adil bir şekilde çözümlendiğinden kesinlikle bahsedilemez.

Anayasa Mahkemesi, daha önceki yerleşik içtihatlarında da sıklıkla vurguladığı üzere, çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği ilkelerinin bir gereği olarak davanın taraflarına iddia ve delillerini sunabilme imkânının eşit ve adil bir şekilde sağlanması gerektiğini belirtmektedir. İcra hukuk mahkemelerinin işin niteliği gereği bazı uyuşmazlıklarda kararları evrak üzerinden, duruşma açmaksızın verme yetkisi bulunsa da, bu istisnai yetki hiçbir zaman tarafların uyuşmazlıktan haberdar edilmemesi ve dava dilekçelerinin tebliğ edilmemesi sonucunu doğuramaz. İddiaya karşı savunma hakkının hukuka aykırı biçimde kısıtlanması, hak arama hürriyetinin özünü tamamen ortadan kaldırır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların şikâyetini mahkemeye erişim hakkı güvenceleri bağlamında detaylı bir şekilde incelemiştir. Somut olayda, başvurucular aleyhine icra hukuk mahkemesinde açılan şikâyet davasına ilişkin dilekçe, yargılamanın hiçbir aşamasında başvuruculara tebliğ edilmemiştir. İcra hukuk mahkemesi, başvurucuların davadan haberdar olmasını sağlamadan ve dolayısıyla esasa ilişkin hiçbir beyan, delil veya itirazlarını almadan sadece idarenin sunduğu dosya üzerinden miktar itibarıyla kesin nitelikte olan bir karar vermiştir.

Bu hukuka aykırı durum, başvurucuların aleyhlerine açılan davanın içeriğini öğrenememesi ve kendi argümanlarını yargı makamı önüne taşıyamaması sonucunu doğurmuştur. İlgili mahkemenin verdiği kararın kanun yollarına kapalı, kesin bir karar olması, söz konusu usuli eksikliğin istinaf veya temyiz gibi sonraki yargısal aşamalarda telafi edilmesini ve hatanın giderilmesini de imkânsız hâle getirmiştir. Anayasa Mahkemesi, iddiaya karşı savunma hakkının fiilen tanınmadığı ve uyuşmazlığın taraflarca sunulan deliller çerçevesinde müştereken tartışılmadığı bir sürecin, hukuken geçerli ve adil bir yargısal süreç olarak nitelendirilemeyeceğini net bir biçimde tespit etmiştir.

Bu usuli eksiklik, yargısal fonksiyonun gerçek anlamda yerine getirilmesini engellemiş ve başvurucuları mahkemeye erişim hakkından tamamen yoksun bırakmıştır. Yargılama makamlarının, yargılamanın hızlı sonuçlanması amacıyla da olsa taraf teşkilini yasalara uygun sağlamadan ve tarafların hukuki dinlenilme hakkını göz ardı ederek karar vermesi, demokratik bir hukuk devletinde korunması gereken adil yargılanma güvenceleriyle bağdaşmamaktadır. Hakkındaki iddialara karşı koyma fırsatı bulamayan başvurucuların, aleyhlerine doğan yargılama gideri ve vekâlet ücreti gibi mali külfetlere katlanmak zorunda bırakılması açık bir hak ihlalidir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.