Anayasa Mahkemesi Muammer Özçelik Kararı 2023/15057 B.

Anayasa Mahkemesi tarafından verilen bu karar, ceza yargılamalarında sanığın aleyhine ifade veren tanıkların duruşmada hazır edilmesinin ve sanık tarafından doğrudan sorgulanabilmesinin hukuki önemini bir kez daha güçlü biçimde vurgulamaktadır. Mahkemenin somut olayda verdiği ihlal kararı, yalnızca istinabe yoluyla alınan ve doğruluğu test edilmemiş tanık beyanlarının, sanığın cezasının bireyselleştirilmesinde ve alt sınırdan uzaklaşılmasında tek veya belirleyici ölçüde esas alınmasının hakkaniyete aykırı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Karar, yargılamayı yürüten mahkemelerin tanıkları bizzat dinlemeden veya teknolojik imkanlar kullanılarak sanığa soru sorma hakkı tanımadan aleyhe hüküm kurmasının kabul edilemezliğini tescil etmektedir.

Benzer davalarda emsal etkisi oldukça yüksek olan bu karar, özellikle tanık ifadelerinin mahkumiyete giden yolda temel dayanak yapıldığı ceza dosyaları için kritik bir asgari standart belirlemektedir. Uygulamadaki önemi açısından yerel mahkemelerin, belirleyici nitelikteki tanıkları mahkemede hazır etmek veya en azından eş zamanlı sesli ve görüntülü iletişim araçlarıyla dinlemek zorunda olduklarına işaret edilmektedir. Şayet bu imkanlar sağlanamıyorsa, savunma tarafının dezavantajlı konumunu dengeleyecek yeterli usul güvencelerinin mutlaka oluşturulması gerektiği prensibi sağlamlaştırılmıştır. Bu yaklaşım, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin korunması adına önemli bir rehber niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Kara Harp Okulunda teğmen olarak görev yapan başvurucunun, darbe teşebbüsüne katıldığı ve silahlı terör örgütü üyesi olduğu iddiasıyla yargılandığı ceza davasında aldığı ağır mahkumiyet hükmüne dayanmaktadır. Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından hazırlanan iddianame ile başvurucu hakkında ağır ceza mahkemesinde dava açılmıştır. Yargılama sürecinde mahkeme, başvurucunun aleyhine ifade veren temel bir tanığın ifadesini başka bir şehirde istinabe (naip mahkeme) yoluyla almış, tanığı duruşmaya bizzat getirmemiş veya görüntülü sistemle (SEGBİS) duruşmaya bağlamamıştır. Başvurucu, aleyhine ifade veren bu kişiyi tanımadığını belirterek duruşmada yüzleşme ve soru sorma talep etmesine rağmen bu hakkı kullanamadan on beş yıl hapis cezasına çarptırılmıştır. Olağan kanun yollarının tükenmesi üzerine başvurucu, belirleyici tanığı sorgulayamadığı ve savunma hakkının kısıtlandığı gerekçesiyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, tanık sorgulama hakkına yönelik değerlendirmelerini Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı çerçevesinde yapmaktadır. Yüksek Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, bir yargılamanın adil olup olmadığının tespiti için somut olayda elde edilen tanık beyanlarının nasıl değerlendirildiğine yönelik üç aşamalı bir test uygulanmaktadır.

İlk aşamada, tanığın mahkemede hazır edilmemesinin geçerli bir nedeninin bulunup bulunmadığı incelenir. İkinci aşamada, sanığın sorgulama veya sorgulatma imkanı bulamadığı tanık tarafından verilen ifadenin, mahkumiyetin dayandığı tek veya belirleyici delil olup olmadığı değerlendirilir. Üçüncü ve son aşamada ise, eğer tanık beyanı belirleyici bir delil ise, savunma tarafının karşılaştığı bu zorluğu telafi edecek düzeyde yeterli karşı dengeleyici güvencelerin sağlanıp sağlanmadığına bakılır.

Bunun yanı sıra, uyuşmazlığın usul hukuku boyutunda dikkate alınan temel kurallardan biri de 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.180 hükmüdür. İlgili kanun maddesinin beşinci fıkrası, tanık veya bilirkişinin aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniğinin kullanılması suretiyle dinlenebilmeleri olanağının varlığı hâlinde bu yöntemin uygulanarak ifadenin alınmasını emretmektedir.

Ayrıca, mahkemelerin cezayı bireyselleştirirken ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.39 ile 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.44 kapsamında indirimleri ya da cezayı ağırlaştırıcı teşdit unsurlarını belirlerken dayandığı delillerin niteliği çok önemlidir. Bir delilin belirleyici olup olmadığı sadece mahkumiyet kararı yönünden değil, aynı zamanda temel cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak tayin edilmesi veya indirim miktarının belirlenmesi bakımından da dikkate alınmak zorundadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda ilk derece mahkemesinin yargılama usullerini anayasal güvenceler ışığında incelemiş ve ihlale zemin hazırlayan önemli usuli eksiklikler tespit etmiştir. Mahkemece, başvurucu aleyhine beyanda bulunan tanığın ifadeleri istinabe yoluyla alınmış ve duruşmada başvurucuya sadece okunmakla yetinilmiştir. Tanığın duruşmada neden bizzat hazır edilemediğine veya Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) gibi iletişim teknikleri kullanılarak neden dinlenmediğine dair gerekçeli kararda veya duruşma tutanaklarında herhangi bir geçerli nedene yer verilmemiştir.

Bireysel başvuruya konu edilen yargılamada, başvurucu hakkında ceza verilirken alt sınırdan uzaklaşılmış ve takdiri indirim de uygulanmamıştır. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası üzerinden yapılan indirimin, diğer bazı sanıklardan farklı olarak teşdiden (ağırlaştırılarak) belirlenmesinde başvurucunun terör örgütü içindeki hiyerarşik konumuna dair ifadeler doğrudan etkili olmuştur. Bu ifadeler ise bizzat duruşmada dinlenmeyen ve başvurucuya soru sorma imkanı tanınmayan tanığın anlatımlarına dayanmaktadır. Dolayısıyla, sorgulama imkanı verilmeyen tanık ifadelerinin yalnızca mahkumiyet kararında değil, cezanın bireyselleştirilmesi ve indirim oranının belirlenmesinde de belirleyici nitelikte delil olarak kullanıldığı kesinleşmiştir.

Başvurucuya yargılama aşamasında kendi savunmasını yapma ve delillerini sunma fırsatı verilmiş olsa da, belirleyici nitelikteki tanık ifadeleri karşısında sanığa soru sorma hakkı kullandırılmamıştır. Güvenilirliği ve doğruluğu duruşma ortamında çelişmeli yargılama ilkesine uygun olarak test edilmemiş olan bu beyanların belirleyici ölçüde hükme esas alınması, savunma makamını ciddi bir dezavantajlı duruma düşürmüştür. İlk derece mahkemesi, savunma tarafının karşılaştığı bu zorluğu telafi edecek herhangi bir karşı dengeleyici güvence de sağlamamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki tanık sorgulama hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.