Anayasa Mahkemesi Metin Aydın Kararı 2023/60867 B.

Bu karar, idareler tarafından haksız olarak el atılan taşınmazlar için ödenmesine hükmedilen tazminatların enflasyon karşısında erimesinin, mülkiyet hakkına yönelik ağır bir müdahale olduğunu açıkça teyit etmektedir. Anayasa Mahkemesi, kamulaştırmasız el atma davaları sonucunda hükmedilen bedellerin, aradan geçen zaman ve yüksek enflasyon oranları sebebiyle reel değerini yitirmesinin, mülk sahibine tek başına katlanamayacağı olağan dışı bir külfet yüklediğini vurgulamaktadır. Bu durum, yalnızca mülkiyetin kaybından doğan zararı değil, aynı zamanda geç ödemeden kaynaklanan ekonomik mağduriyeti de anayasal koruma şemsiyesi altına almaktadır. Makul sürede yargılanma hakkı yönünden ise, mevzuatta yapılan değişiklikler gereğince yakın zamanda kurulan Tazminat Komisyonu yolunun tüketilmesi gerektiği hatırlatılarak ikincillik ilkesi gereği usuli bir yönlendirme yapılmaktadır.

Uygulamadaki önemi ve emsal etkisi bakımından bu karar, bilhassa uzun süren kamulaştırmasız el atma davalarında hükmedilen ancak geç ödenen veya değer kaybına uğratılan bedeller için yerel mahkemelere net bir hukuki standart getirmektedir. Benzer uyuşmazlıklarda mahkemelerin ve idarelerin, tazminat miktarlarını belirlerken ve ödeme yaparken güncel ekonomik koşulları ve enflasyonist etkileri göz ardı etmemesi gerektiği ortaya konulmaktadır. Yeniden yargılama kararı verilmesi, ihlalin sonuçlarının doğrudan ortadan kaldırılması için yerel mahkemeye enflasyon farkının telafi edilmesi yönünde bağlayıcı bir görev yüklemektedir. Bu içtihat, enflasyonist ortamlarda mülkiyet hakkı ihlali iddiaları için vatandaşlar ve hukuk profesyonelleri nezdinde son derece güçlü bir dayanak oluşturmaya devam edecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Metin Aydın, kendisine ait olan ve idare tarafından resmi bir kamulaştırma işlemi yapılmaksızın fiilen el atılan taşınmazıyla ilgili olarak hukuki yollara başvurmuştur. Açılan kamulaştırmasız el atma davası sonucunda yerel mahkeme tarafından idarenin haksız eylemi tespit edilmiş ve başvurucu lehine bir tazminat ödenmesine hükmedilmiştir. Ancak yargılama sürecinin ve sonrasındaki adli işlemlerin oldukça uzun sürmesi, bununla birlikte ödenmesine karar verilen tazminat miktarının geçen zaman içinde artan enflasyon karşısında ciddi şekilde değer kaybetmesi başvurucuyu ekonomik olarak ağır bir zarara uğratmıştır.

Bu süreçte hükmedilen bedelin alım gücünü yitirmesi nedeniyle başvurucu, devletin kendisine ödediği tutarın gerçek zararını karşılamadığını belirtmiştir. Başvurucu, kamulaştırmasız el atma tazminatının enflasyon karşısında erimesi sebebiyle mülkiyet hakkının, yargılamanın makul sürede tamamlanmaması sebebiyle de adil yargılanma hakkının zedelendiğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş, maddi mağduriyetinin tespiti ile birlikte yeniden yargılama yapılması ve tazminat ödenmesi talebinde bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken öncelikle mülkiyet hakkının anayasal sınırlarını ve devletin bu konudaki pozitif ve negatif yükümlülüklerini temel almıştır. Uyuşmazlığın hukuki dayanağını, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın güvence altına aldığı mülkiyet hakkı ve bu hakkın enflasyonist ortamlarda nasıl korunacağına ilişkin temel evrensel hukuk prensipleri oluşturmaktadır. Mahkemenin önceki yerleşik içtihatlarında da defalarca vurgulandığı üzere, kişilerin mülkiyet haklarına bir müdahale teşkil eden kamulaştırma veya kamulaştırmasız el atma süreçlerinde, idarece ödenecek bedelin adil, gerçek ve güncel değer üzerinden belirlenip ödenmesi anayasal bir zorunluluktur. Değerlendirmede bilhassa kamulaştırma bedellerinin ve kamulaştırmasız el atma tazminatlarının enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılmasının, birey ile kamu yararı arasında kurulması gereken adil dengeyi sarsan bir faktör olduğu kuralına dayanılmıştır. Enflasyon oranları ile paranın zaman değeri arasındaki farkın kişiye yansıtılması, başvurucuya şahsi ve aşırı bir külfet yüklenmesi anlamına gelmektedir.

Bununla birlikte, yargılama sürecindeki makul sürede yargılanma hakkının ihlali iddialarının incelenmesinde usul hukukuna ilişkin önemli bir yasal değişiklik dikkate alınmıştır. 7499 sayılı Kanun ile 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun'a eklenen 6384 sayılı Kanun m. 5/A ve geçici 3. madde hükümleri uyarınca, yargılamaların makul sürede sonuçlandırılmadığı iddialarına karşı öncelikli olarak idari bir çözüm yolu olan Tazminat Komisyonuna başvuru imkanı getirilmiştir. Bu kural uyarınca, Anayasa Mahkemesinde derdest olan dosyalar bakımından söz konusu komisyona başvuru yolu tüketilmeden bireysel başvuru doğrudan incelenemez. Bu durum, bireysel başvurunun ikincillik niteliğinin doğrudan bir sonucudur ve usul hukukunun emredici temel kuralları arasında yer alarak hukuk sistemimize entegre edilmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun mülkiyet hakkının ihlal edildiğine yönelik iddiasını, geçmişteki benzer nitelikteki emsal kararları ışığında ele alarak somut olayın özelliklerine uyarlamıştır. Mahkemece yapılan detaylı incelemede, kamulaştırmasız el atma nedeniyle yerel mahkeme tarafından hükmedilen tazminatın, uzun süren yargılama ve sonrasındaki ödeme süreçleri içerisinde ülkede yaşanan enflasyon karşısında çok ciddi bir değer kaybına uğradığı tespit edilmiştir. Mahkeme, daha önce pek çok kararında belirttiği ilkeleri tekrar hatırlatarak, söz konusu değer kaybının başvuranın malvarlığında telafisi imkansız bir erimeye yol açtığını ve bu mülksel erimenin devlete atfedilebilecek bir sistem gecikmesinden kaynaklandığını net bir dille vurgulamıştır. Hükmedilen tazminatın, yıllar sonra güncel ekonomik değerini tamamen yitirecek şekilde ödenmesi, kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasındaki adil dengeyi başvurucu aleyhine açıkça ve ağır bir biçimde bozmaktadır.

Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddia bakımından ise Mahkeme, esasa girmeden usuli bir inceleme gerçekleştirmiştir. Yasal mevzuatta yapılan son değişiklikler çerçevesinde, uzun süren yargılamalar nedeniyle uğranılan zararların tazmini amacıyla kurulan Tazminat Komisyonuna başvuru yolu açıkça işaret edilmiştir. Başvurucunun, yasa ile ihdas edilen bu yeni idari ve hukuki yolu tüketmeden doğrudan Anayasa Mahkemesine geldiği anlaşıldığından, makul sürede yargılanma şikayeti başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle esastan incelenmemiş ve kabul edilemez bulunmuştur.

Mülkiyet hakkı ihlalinin giderimi konusunda ise mahkeme, yalnızca ihlalin tespit edilmesinin oluşan zararı karşılamaya yetmeyeceği, mağduriyetin tam anlamıyla giderilebilmesi için yeniden yargılama yapılmasının yasal bir zorunluluk olduğu kanaatine varmıştır. Yeniden yapılacak yargılamanın asıl amacı, ihlal kararında vurgulanan enflasyonist kayıpların telafi edilerek başvurucunun gerçek zararının güncel verilerle karşılanmasıdır. Bu nedenle, mülkiyet hakkı ihlalinin sonuçlarının bütünüyle ortadan kaldırılabilmesi adına kararın bir örneğinin yeniden yargılama yapılmak üzere ilk derece mahkemesine gönderilmesine hükmedilmiştir. Yeniden yargılama kararı verilmesinin yeterli ve adil bir giderim sağladığı anlaşıldığından başvurucunun ayrıca talep ettiği tazminat talepleri yerinde görülmeyerek reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölüm, kamulaştırmasız el atma tazminatının enflasyon karşısında değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.