Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Mehmet Kandemir - Türkiye Kararı 30906/19 B.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından verilen bu karar, iş hukuku kapsamında gerçekleştirilen şüphe feshi uygulamalarının adil yargılanma hakkı ile olan doğrudan ilişkisini hukuken çok net bir biçimde ortaya koymaktadır. Kurumların stratejik önemi veya ülke genelinde yaşanan olağanüstü hâl koşulları, işverenlere somut kanıtlara dayanmadan iş sözleşmesini feshetme yetkisi vermemektedir. Ulusal mahkemelerin, işverenin sunduğu genel geçer güvenlik kaygılarını yeterli bularak bireyselleştirilmiş bir inceleme yapmaktan kaçınması, Sözleşme kapsamında güvence altına alınan gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi son derece yüksek olacaktır. Özellikle olağanüstü dönemlerde kamu güvenliği gerekçesiyle işten çıkarılan kişilerin açtığı işe iade veya tazminat davalarında, mahkemelerin salt kurumsal aidiyet iddiaları veya üçüncü kişilere yönelik yürütülen ceza soruşturmalarını gerekçe göstererek feshi geçerli sayması artık hukuken kabul edilemez bulunmuştur. Bu karar, iş mahkemelerinin feshin arka planındaki gerçek ve kişisel sebepleri titizlikle araştırması gerektiğini, şüphenin objektif ve somut olgularla desteklenmesinin zorunlu olduğunu vurgulamaktadır. Uygulamadaki önemi, mahkemelerin standart şablon gerekçeler yerine davanın özüne ve kişinin spesifik durumuna inen detaylı bir yargısal denetim yapma yükümlülüğünü pekiştirmesidir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Mehmet Kandemir, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) bünyesindeki BİLGEM merkezinde muhasebeci olarak çalışırken, on beş Temmuz darbe girişiminin ardından ilan edilen olağanüstü hâl döneminde işten çıkarılmıştır. İşveren kurumu olan TÜBİTAK, feshin güven kaybı ve güvenlik gerekçelerine dayalı bir "şüphe feshi" olduğunu ileri sürerek iş sözleşmesini haklı nedenle sonlandırmıştır. Başvurucu, feshin hiçbir somut delile dayanmadığını, ortada geçerli bir hukuki sebep bulunmadığını ve usulüne uygun bir savunma dahi alınmadığını belirterek kuruma karşı işe iade davası açmıştır. İlk derece mahkemesi, başvurucuya doğrudan atfedilebilecek somut bir eylem olmadığını kabul etmesine rağmen, kurumun stratejik önemi ve diğer bazı çalışanlar hakkında yürütülen soruşturmaları dikkate alarak işlemi "geçerli nedenle fesih" olarak nitelendirmiş ve işe iade talebini reddetmiştir. Başvurucu, iç hukuk yollarını tükettikten sonra, yerel mahkemelerin iddialarını yeterince incelemediğini ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini savunarak konuyu Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önüne taşımıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, önüne gelen uyuşmazlıkları değerlendirirken özellikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı üzerinde durmaktadır. Bu hak, mahkemelerin uyuşmazlıkları çözerken tarafların temel iddialarını dikkatle incelemesini ve kararlarını yeterli, açık ve tatminkâr bir şekilde gerekçelendirmesini zorunlu kılmaktadır. Mahkemelerin yalnızca genel geçer ifadelere veya varsayımlara dayanarak karar vermesi, yargısal denetimin etkililiğini ortadan kaldırmaktadır.

Ulusal hukukumuzda iş sözleşmesinin işverence feshine ilişkin temel kurallar 4857 sayılı İş Kanunu m.18 ve 4857 sayılı İş Kanunu m.25 hükümlerinde düzenlenmiştir. Bu düzenlemeler kapsamında iş güvencesi kuralları uyarınca işveren, feshin geçerli veya haklı bir nedene dayandığını somut delillerle ispat etmekle yükümlüdür.

Yargıtay içtihatlarıyla şekillenen "şüphe feshi" kavramı, işçinin sadakat borcuna aykırı davrandığına dair somut, ciddi ve objektif emarelerin varlığını gerektirmektedir. İşverenin iş sözleşmesini salt şüpheye dayanarak feshedebilmesi için, bu şüphenin iş ilişkisini sürdürülemez kılacak derecede güçlü olması ve mutlak surette bireyselleştirilmiş, objektif olgularla desteklenmesi şarttır. Sadece işyerinin niteliği veya diğer çalışanların durumu, şüphe feshinin hukuki altyapısını oluşturmaya yetmez.

Ayrıca, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.15 kapsamında olağanüstü hâl ilan edilmiş olması, temel hak ve özgürlüklerin özüne dokunulmasına cevaz vermez. Olağanüstü hâl dönemlerinde dahi, iş mahkemelerinin önüne gelen uyuşmazlıklarda şekli bir inceleme yapmaktan kaçınarak, işçinin bireysel durumunu ve fesih gerekçesinin gerçekliğini detaylı biçimde araştırma yükümlülüğü devam etmektedir. Kanun yollarına başvuran bireylerin, devletin güvenlik kaygıları arkasına sığınılmadan, adil yargılanma prensiplerine tam uyumlu bir hukuki süreç geçirme hakkı esastır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun TÜBİTAK bünyesindeki iş sözleşmesinin feshinin genel iş hukuku kuralları çerçevesinde gerçekleştiğini, ancak bu feshin on beş Temmuz darbe girişimi sonrasındaki olağanüstü koşullar ve kurumun ulusal güvenlik açısından taşıdığı hassas nitelik gerekçe gösterilerek yapıldığını tespit etmiştir. Yerel mahkeme, işverenin "haklı nedenle fesih" iddiasını "geçerli nedenle fesih" olarak değiştirmiş olsa da, başvurucuya yönelik şüphenin meşruluğunu zımnen kabul etmiştir. Ancak bu kabulün dayandığı temellerin hukuki denetimi sorunludur.

Mahkeme, yerel yargı mercilerinin başvurucunun en temel itirazı olan "hakkındaki şüphenin hiçbir somut delile dayanmadığı" yönündeki argümanına açık ve ikna edici bir yanıt veremediğini vurgulamıştır. İş mahkemesi kararında, kurumda çalışan diğer bazı kişilere yönelik ceza soruşturmalarının varlığına ve kurumsal yapıdaki usulsüzlüklere genel bir atıf yapılmış, fakat bu durumların doğrudan doğruya başvurucu ile olan somut bağlantısı hiçbir şekilde kurulmamıştır. Başvurucunun bizzat hangi eylemi veya ihmali nedeniyle işverenin güvenini zedelediği ortaya konulamamıştır.

Şüphe feshinde ispat yükünün işverende olmasına karşın, ulusal mahkemeler, kurumun stratejik önemi ve genel güvenlik atmosferi gibi dolaylı olgularla yetinerek, başvurucuya yönelik bireyselleştirilmiş bir değerlendirme yapmaktan kaçınmıştır. İddiaların, başvurucunun durumunu nasıl şüpheli hale getirdiğine dair detaylı bir analiz içermeyen bu yüzeysel yargısal denetim, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan gerekçeli karar hakkını işlevsiz kılmıştır. İşverenin ve mahkemelerin salt olağanüstü hâl koşullarına ve genel güvenlik risklerine dayanarak iş güvencesi hükümlerini esnetmesi, Sözleşme'nin aradığı adil yargılanma standartlarıyla bağdaşmamaktadır.

Söz konusu eksiklikler nedeniyle başvurucunun hukuki itirazları mahkemelerce layıkıyla dinlenmemiş ve etkin bir yargısal denetimden yoksun bırakılmıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, adil yargılanma hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.