Anayasa Mahkemesi İbrahim Koyuncu Kararı 2022/89315 B.

Bu karar, ceza yargılamasının soruşturma evresinde tutuklu şüphelilerin dosyaya erişiminin kısıtlanması (gizlilik kararı) uygulamasının anayasal sınırlarını netleştirmesi bakımından hukuken son derece kritik bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, tutuklanan kişilerin özgürlüklerinden yoksun bırakılmalarına karşı itiraz haklarını etkin bir şekilde kullanabilmeleri için, tutuklamaya dayanak oluşturan temel delillere erişimlerinin mutlak surette güvence altına alınması gerektiğini vurgulamaktadır. Soruşturma makamlarının yalnızca kanun lafzını tekrar ederek, bütünüyle soyut bir biçimde soruşturmanın amacının tehlikeye düşebileceği gerekçesiyle dosyaya erişimi kısıtlaması, hukuki belirlilik ve ölçülülük ilkelerine aykırı bulunmuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu karar, sulh ceza hâkimliklerinin ve savcılık makamlarının dosya kısıtlama kararı verirken çok daha titiz davranmaları ve somut gerekçeler üretmeleri gerektiğine kesin bir şekilde işaret etmektedir. Uygulamada sıklıkla karşılaşılan, matbu gerekçelerle verilen ve savunma hakkını en baştan sekteye uğratan kısıtlama kararlarının, Anayasa'nın kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını doğrudan ihlal edeceği netleşmiştir. Şüphelinin veya müdafiinin, tutukluluğun hukukiliğini yargı mercileri önünde tartışmaya açabilmesi için ihtiyaç duyduğu asgari delillere erişiminin keyfî olarak engellenemeyeceği ilkesi, adil yargılanma standartlarını ve çelişmeli yargılama prensibini güçlendiren temel bir içtihat niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, silahlı terör örgütünün medya yapılanmasına yönelik olarak yürütülen bir ceza soruşturması kapsamında gözaltına alınmış ve akabinde suç şüphesiyle tutuklanarak cezaevine gönderilmiştir. Soruşturma aşaması devam ederken Cumhuriyet Başsavcılığı, soruşturmanın amacının tehlikeye düşebileceğini ileri sürerek başvurucu hakkındaki dosyanın incelenmesinin ve belgelerden örnek alınmasının kısıtlanmasını talep etmiş, Sulh Ceza Hâkimliği de bu talebi kabul ederek dosyaya kısıtlılık kararı vermiştir.

Başvurucu, uygulanan kısıtlama kararı nedeniyle kendisine yöneltilen suçlamaların hukuki ve maddi detaylarını, ayrıca bu suçlamalara dayanak olarak gösterilen somut delilleri öğrenemediğini dile getirmiştir. Bu bilgisizlik nedeniyle tutuklama kararına karşı etkili, tatmin edici ve gereği gibi bir savunma yapamadığını belirtmiştir. İtirazlarının da mahkemelerce sonuçsuz bırakılması üzerine, soruşturma dosyasına erişiminin haksız yere engellendiğini ve bu durumun haksız tutuklamaya yol açtığını ifade ederek kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrasına dayanmıştır. Bu anayasal kural uyarınca, her ne sebeple olursa olsun hürriyeti kısıtlanan bir kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir. Yerleşik içtihat prensiplerine göre, tutuklu yargılamalarda kişinin bir suç işlediğine dair kuvvetli şüphenin devam edip etmediğinin denetlenebilmesi için, tutuklu kişiye veya avukatına kendisine karşı yöneltilen suçlamalara neden olan unsurlara itiraz etme yönünde gerçek bir fırsatın sunulması mutlak bir zorunluluktur.

Uyuşmazlıkta idare ve yargı mercileri tarafından uygulanan temel kural, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153 hükmüdür. İlgili kanun maddesinin ikinci fıkrasına göre, müdafinin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi kararıyla kısıtlanabilmektedir.

Ancak hukuki düzenlemeler ve doktrin tanımları ışığında bu kısıtlama yetkisi sınırsız veya keyfî değildir. Üçüncü kişilerin temel haklarını korumak, kamu menfaatini gözetmek, delillerin karartılmasını engellemek veya gizli örgüt yazışmalarını korumak gibi meşru amaçlarla kısıtlama getirilebilse de, bu sınırlamanın öngörülen amaçlar çerçevesinde kesinlikle gerekli olduğu yargı makamlarınca yeterli bir gerekçeyle ortaya konulmalıdır. Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri uyarınca, tutuklamaya neden olan temel delillerin tutuklu kişi tarafından incelenebilmesi adil bir sürecin asgari şartıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun soruşturma dosyasına erişiminin kısıtlanmasına yönelik süreci incelerken öncelikle kısıtlama kararının hukuki gerekçesini ele almıştır. Cumhuriyet Başsavcılığı, başvurucu hakkındaki dosyanın incelenmesinin ve örnek alınmasının kısıtlanmasını talep ederken yalnızca soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği yönündeki soyut kanun lafzını gerekçe göstermiştir. Talebi kabul eden Sulh Ceza Hâkimliğinin vermiş olduğu kısıtlılık kararında da bu tehlikenin nasıl ve ne şekilde gerçekleşeceğine dair hiçbir somutlaştırma yapılmamıştır.

Yüksek Mahkeme, kısıtlama kararı verilebilmesi için soruşturmanın amacının tehlikeye düşme ihtimalinin gerçekten bulunması gerektiğini, ancak somut olayda bu ihtimalin objektif olgularla desteklenmediğini tespit etmiştir. Başvurucunun dosyadaki belgelere erişiminin, söz konusu ceza soruşturmasının selametini nasıl tehlikeye düşürebileceğinin makamlarca mantıksal bir temele oturtulmadığı açıkça görülmüştür. Geçerli ve somut bir gerekçe olmaksızın dosyaya erişim olanağından yoksun bırakılan başvurucunun, tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen asılsız iddialara karşı tatmin edici şekilde itiraz etme, savunma argümanlarını hazırlama ve delillerle çelişme imkânı elinden alınmıştır. Bu durum, silahların eşitliği ilkesini zedelemiş ve itiraz hakkını kâğıt üzerinde bırakmıştır.

Ayrıca Mahkeme, tutuklamanın hukuki olmadığı yönündeki şikâyetleri de ayrıca incelemiştir. Yapılan değerlendirmede, kuvvetli suç şüphesinin, tanık beyanlarının ve dosya kapsamındaki diğer delillerin tutuklama tedbirinin uygulanması için yasal olarak gerekli olan asgari temeli oluşturduğu belirtilmiş, bu nedenle tutuklamanın hukuki olmadığı iddiası açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur. Ne var ki tutuklamanın ilk aşamada hukuki bulunması, sonrasındaki kısıtlama kararıyla savunma hakkının ihlal edilmesini meşru kılmamaktadır. Dosyaya erişimin soyut gerekçelerle engellenmesi, kişinin hürriyetinden yoksun bırakılmasına karşı yargı merciine etkili başvuru yapma hakkını ağır biçimde zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.