Anayasa Mahkemesi İlyas Erdem Kararı 2022/87699 B.

Bu karar, ceza muhakemesi sürecinde şüpheli müdafilerinin soruşturma dosyasına erişiminin kısıtlanması hususunda son derece önemli hukuki sınırlar çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının teminatı olan itiraz mekanizmasının kağıt üzerinde kalmaması için, tutuklamaya temel teşkil eden delillerin savunma tarafınca incelenebilmesi gerektiğinin altını çizmiştir. Soruşturmanın amacını tehlikeye düşürme ihtimali somut olaylarla gerekçelendirilmeden verilen matbu kısıtlama kararlarının, bireyin özgürlüğüne yönelik itiraz hakkını fiilen kullanılamaz hale getirdiği açıkça ortaya konulmuştur. Adil yargılanma standartlarının güvence altına alınması bağlamında, yargı makamlarının yetkilerini kullanırken birey haklarını zedelememeye azami özen göstermesi gerektiği bir kez daha hatırlatılmaktadır.

Benzer davalar açısından bu kararın emsal etkisi, sulh ceza hâkimliklerinin dosya kısıtlama taleplerini incelerken çok daha titiz ve somut bir değerlendirme yapmak zorunda kalacak olmalarıdır. Savcılıkların genel geçer ve soyut ifadeleri, kısıtlama kararı verilmesi için tek başına yeterli kabul edilemeyecektir. Uygulamadaki bu standartlaşmış kısıtlama kararları, çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği ilkelerini zedelediğinden, mahkemelerin kısıtlılığın neden mutlak surette gerekli olduğunu ikna edici ve kişiselleştirilmiş bir gerekçeyle açıklamaları zorunlu hale gelmektedir. Böylece, tutuklu şüphelilerin kendilerine yöneltilen suçlamaların hukuki ve fiili dayanaklarına karşı etkili bir savunma yapabilme imkanları ve kişi özgürlükleri yasal düzeyde daha güçlü bir şekilde korunmuş olmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu İlyas Erdem, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla yürütülen bir soruşturma kapsamında gözaltına alınmış ve sonrasında sulh ceza hâkimliği kararıyla tutuklanmıştır. Soruşturma sürecinde savcılık makamı, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği iddiasıyla başvurucu avukatının dosya içeriğini incelemesi ve belgelerden örnek almasının kısıtlanmasını talep etmiş, hâkimlik de bu talebi kabul ederek soruşturma dosyasına kısıtlılık kararı getirmiştir. Başvurucu, hakkındaki kısıtlama kararına yaptığı itirazın sonuçsuz kalması ve tutuklamaya dayanak gösterilen delilleri inceleyememesi nedeniyle kendisine yöneltilen suçlamalara karşı etkili bir savunma yapamadığını belirtmiştir. Nihayetinde başvurucu, haksız gözaltı ve tutuklama, nezarethane koşullarının kötülüğü ve dosyaya erişim hakkının engellenmesi nedenleriyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunarak kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile kötü muamele yasağının ihlal edildiğini iddia etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca, hürriyeti kısıtlanan her kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın hukuka aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir. Bu hak, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının en temel güvencelerinden biridir ve tutukluluğa itiraz sürecinde adil yargılanma hakkının çelişmeli yargılama ile silahların eşitliği gibi temel prensiplerinin gözetilmesini gerektirir. Bireylerin özgürlüğünden mahrum bırakıldığı bu kritik süreçte, savunma makamının iddia makamı ile eşit şartlarda mücadele edebilmesi hukuki bir zorunluluktur.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153 uyarınca, müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Ancak bu kısıtlama yetkisi mutlak ve sınırsız değildir. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, tutuklu yargılamalarda kişinin bir suç işlediğine dair kuvvetli şüphenin varlığını sürdürmesi zorunlu olduğundan, tutukluya veya avukatına bu şüpheyi doğuran unsurlara karşı itiraz edebilmesi için gerçek bir fırsat sunulmalıdır.

Kuşkusuz, soruşturmanın selameti, delillerin karartılmasının önlenmesi veya üçüncü kişilerin temel haklarının korunması amacıyla dosyaya erişimin kısıtlanması meşru bir araçtır. Ne var ki, bu kısıtlamanın hukuka uygun kabul edilebilmesi için söz konusu amaçlar ışığında kesinlikle gerekli olduğunun yargı makamlarınca detaylı ve yeterli bir gerekçeyle ortaya konulması şarttır. Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri uyarınca, tutuklamaya neden olan ve tutuklamanın hukukiliğinin tartışılması bakımından temel teşkil edecek delillerin, mutlaka tutuklu kişi veya müdafii tarafından incelenebilmesi sağlanmalıdır. Aksi bir uygulama, savunma hakkının özüne dokunan ölçüsüz bir müdahale niteliği taşıyacaktır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile kötü muamele yasağına ilişkin iddialarını detaylı bir şekilde ayrı ayrı incelemiştir. Gözaltı ve tutuklamanın hukuki olmadığı, gözaltı süresinin aşıldığı, suç isnadıyla ilgili bilgilendirme yapılmadığı ve nezarethane koşullarının yetersiz olduğu yönündeki şikâyetler bakımından; mevcut mevzuatta öngörülen tazminat davası açma imkânının tüketilmesi gereken etkili bir idari ve yargısal hukuk yolu olduğu tespiti yapılmıştır. Başvurucunun bu olağan yolları tüketmeden doğrudan bireysel başvuru yapması nedeniyle, bahsi geçen tüm bu iddialar başvuru yollarının tüketilmemesi gerekçesiyle usulden kabul edilemez bulunmuştur.

Diğer taraftan, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması şikâyeti esastan incelenmiştir. Sulh ceza hâkimliği tarafından, savcılığın salt soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği şeklindeki genel ve soyut talebi üzerine dosya inceleme yetkisi kısıtlanmıştır. Yüksek Mahkeme, kısıtlama kararı verilebilmesi için soruşturmanın amacının tehlikeye düşme ihtimalinin somut olgularla desteklenerek bulunması gerektiğine dikkat çekmiştir. Gerek savcılığın kısıtlama talebinde gerekse mahkemenin verdiği kısıtlama kararında, başvurucunun dosyadaki belgelere erişiminin soruşturmanın amacını tam olarak nasıl ve ne şekilde tehlikeye düşürebileceğine dair hiçbir somutlaştırma yapılmadığı görülmüştür.

Geçerli, mantıklı ve ikna edici bir gerekçe sunulmaksızın dosya içeriğine erişim olanağından yoksun bırakılan başvurucunun, tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen iddialara karşı tatmin edici ve etkili şekilde itiraz etme imkânı fiilen elinden alınmıştır. Savunma hakkının bu derece belirsiz gerekçelerle kısıtlanması, kişinin özgürlüğünden mahrum bırakıldığı tutukluluk hâline karşı çelişmeli yargılama ilkesine uygun bir itiraz sunulmasını imkânsız hâle getirmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.