Anayasa Mahkemesi Ömer Çelik Kararı 2022/89478 B.

Bu karar, ceza muhakemesi pratiğinde soruşturma evresinde sıklıkla başvurulan dosyaya erişimin kısıtlanması (gizlilik) kararlarının sınırlarını net bir şekilde çizmesi bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, şüphelilerin kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının etkin bir biçimde korunabilmesi için, tutuklama tedbirine dayanak gösterilen delillere erişimin soyut ve genel geçer ifadelerle engellenemeyeceğini kesin bir dille hükme bağlamıştır. Kısıtlama kararı verilirken, soruşturmanın selametinin tam olarak nasıl tehlikeye düşeceğinin somut olgularla ve titizlikle gerekçelendirilmesi gerektiği vurgulanarak, savunma hakkının haksız yere kısıtlanamayacağı güvence altına alınmıştır.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar, sulh ceza hâkimliklerinin matbu ve basmakalıp gerekçelerle gizlilik kararı vermesinin önüne geçecek niteliktedir. Uygulamada, özellikle terör ve örgütlü suç soruşturmalarında şüpheli ve müdafilerinin delillere erişiminin uzun süreler boyunca kısıtlanması, tutukluluğa itiraz mekanizmasını büyük oranda işlevsiz hâle getirmekteydi. Yüksek Mahkemenin bu içtihadı, alt derece mahkemelerine, kısıtlama kararlarında tehlike ihtimalini olay bazında kişiselleştirmeleri ve somutlaştırmaları gerektiği yönünde bağlayıcı bir standart getirmektedir. Böylece, şüphelilerin tutukluluğa karşı etkili bir itiraz sunabilmeleri ve silahların eşitliği ilkesinin soruşturma evresinde de asgari düzeyde korunması güvence altına alınmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Ömer Çelik, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla yürütülen bir soruşturma kapsamında gözaltına alınmış, akabinde Cumhuriyet Başsavcılığının talebi üzerine sulh ceza hâkimliği tarafından tutuklanmıştır. Soruşturma evresinde yine iddia makamının talebiyle, sulh ceza hâkimliği tarafından dosya içeriğini inceleme ve belgelerden örnek alma yetkisinin kısıtlanmasına yönelik gizlilik kararı verilmiştir. Başvurucu, tutuklama kararının hukuka aykırı olduğunu, suçlamalara ve aleyhindeki delillere erişiminin kanuni ifadelerin tekrarından ibaret soyut gerekçelerle engellendiğini ileri sürmüştür. Kısıtlama kararına yaptığı itirazların sonuçsuz kalması üzerine, aleyhindeki esaslı delilleri inceleyemediği için tutukluluğa karşı etkili bir savunma yapamadığını ve itiraz hakkını kullanamadığını iddia etmiştir. Başvurucu bu süreçteki usuli eksiklikler nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153 uyarınca müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilmektedir. Ancak bu yetkinin kullanımı mutlak ve sınırsız değildir; kısıtlamanın, tutuklu kişinin temel haklarına orantısız bir müdahale oluşturmaması son derece kritiktir.

Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası, hürriyeti kısıtlanan kişinin, kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkını en temel insan haklarından biri olarak güvence altına almaktadır. Bu hakkın etkin bir şekilde kullanılabilmesi için yasal süreçlerde belirli usuli güvencelerin sağlanması şarttır.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihat prensiplerine göre, tutuklu yargılamalarda kişinin bir suç işlediğine dair kuvvetli şüphenin devam etmesi, tutukluluk hâlinin devamının hukuka uygunluğu için olmazsa olmaz bir koşuldur. Bu şüphenin varlığının test edilebilmesi için tutuklu kişiye, kendisine yöneltilen suçlamalara ve bu suçlamalara dayanak teşkil eden esaslı delillere itiraz etme yönünde gerçek ve etkili bir fırsat sunulması gerekmektedir.

Dosyaya erişim hakkına getirilecek herhangi bir kısıtlama, delillerin karartılmasını önlemek, üçüncü kişilerin haklarını korumak veya soruşturmanın selametini sağlamak gibi meşru amaçlar ışığında kesinlikle gerekli olmalıdır. Dahası, bu zorunluluk yargı makamlarınca somut, tatmin edici ve olaya özgü yeterli bir gerekçeyle ortaya konulmalıdır. Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri uyarınca, tutuklamanın hukukiliğinin tartışılması bakımından temel oluşturacak delillerin tutuklu kişi veya müdafii tarafından makul ölçüde incelenebilmesi adil bir yargılamanın asgari kuralıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, öncelikle başvurucu hakkındaki tutuklama tedbirinin hukuki olmadığına ilişkin iddiayı incelemiş; dosyada yer alan tanık beyanları, gizli tanık ifadeleri ve dijital materyaller gibi unsurların kuvvetli suç şüphesi oluşturduğunu tespit etmiştir. Suçun niteliği, eylemlerin sürekliliği ve öngörülen cezanın ağırlığı dikkate alınarak tutuklama kararında bir isabetsizlik görülmemiş ve tutuklamanın hukukiliğine yönelik iddia açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur.

Ancak Yüksek Mahkeme, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması kararı yönünden oldukça farklı ve titiz bir değerlendirme yapmıştır. Somut olayda, sulh ceza hâkimliği tarafından 5271 sayılı Kanun m.153/2 uyarınca başvurucu ve müdafiinin dosyaya erişimini kısıtlama kararı verilmiştir. Bu kısıtlama kararının gerekçesi incelendiğinde, hâkimliğin yalnızca kanunda yer alan "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" şeklindeki matbu ibareyi tekrar ettiği görülmüştür.

Anayasa Mahkemesi, gerek kısıtlama kararında gerekse savcılığın kısıtlama talebinde, soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi ihtimalinin tam olarak nasıl gerçekleşeceğine dair hiçbir hukuki somutlaştırma yapılmadığını belirlemiştir. Başvurucunun soruşturma belgelerine erişiminin, söz konusu ceza soruşturmasının amacını veya delil toplama sürecini fiilen nasıl tehlikeye düşüreceği hiçbir şekilde açıklanmamıştır.

Bu durum, başvurucunun kendisini savunma olanaklarını ciddi şekilde daraltmış ve tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen iddialara karşı tatmin edici, rasyonel ve çelişmeli bir şekilde itiraz etme imkânını bütünüyle elinden almıştır. Geçerli ve somut bir gerekçe olmaksızın dosyaya erişim olanağından mahrum bırakılmanın, yargısal denetimin etkinliğini ortadan kaldırdığı tespiti yapılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanmasına yönelik kararın somut ve yeterli gerekçe içermemesi nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine hükmederek başvuruyu kabul etmiştir.