Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Soruşturma kısıtlama kararları somut gerekçelere dayanmalıdır.
• Dosyaya erişim kısıtlaması kesinlikle gerekli olmalıdır.
• Tutuklamaya esas deliller şüpheli tarafından incelenebilmelidir.
• Savunmaya getirilen zorluklar yargılamada telafi edilmelidir.

Anayasa Mahkemesinin bu kararı, ceza muhakemesi sürecinde şüphelilerin ve müdafilerinin soruşturma dosyasına erişim haklarının sınırlarına ilişkin son derece önemli hukuki sınırlar çizmektedir. Karar, soruşturmanın gizliliği kararlarının rutin ve basmakalıp gerekçelerle verilemeyeceğini, dosyaya erişimin kısıtlanmasının ancak soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek somut ve kesin bir gereklilik hâlinde hukuka uygun kabul edilebileceğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Bu yönüyle karar, temel hak ve özgürlüklere yönelik müdahalelerde devletin takdir yetkisinin sınırlarını belirginleştirmektedir.

Benzer davalarda ve uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, sulh ceza hâkimlikleri ve cumhuriyet başsavcılıkları için bağlayıcı nitelikte bir rehber işlevi görecektir. Tutuklu şüphelilerin kendilerine yöneltilen suçlamaların dayanağı olan temel delillere erişiminin kısıtlanması, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini doğrudan zedelemektedir. Anayasa Mahkemesi, kısıtlama kararlarının soyut iddialarla değil, belgelere erişimin spesifik bir soruşturmayı nasıl tehlikeye atacağının olay bazında somutlaştırılarak verilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Böylece kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının korunmasında çıta yükseltilmiş ve uygulamadaki keyfi kısıtlılık kararlarının önüne geçecek, savunma makamının elini güçlendirecek güçlü bir içtihat oluşturulmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Muhammed Cihad Cemre, silahlı terör örgütüne (PKK/KCK) üye olma suçlaması kapsamında 24 Haziran 2022 tarihinde kolluk kuvvetlerince gözaltına alınmıştır. Tutuklama talebiyle sevk edildiği Sulh Ceza Hâkimliği tarafından adli kontrol şartıyla serbest bırakılmasına karar verilmiş olsa da, Cumhuriyet Başsavcılığının bu karara itiraz etmesi üzerine Asliye Ceza Mahkemesi tarafından tutuklanarak cezaevine gönderilmiştir. Bu süreç devam ederken, savcılığın talebi üzerine yetkili hâkimlik tarafından soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği gerekçesiyle dosya içeriğini inceleme ve belgelerden örnek alma yetkisinin kısıtlanmasına karar verilmiştir. Başvurucu, hakkındaki bu gizlilik kararı nedeniyle kendisine yöneltilen somut suçlamaları ve aleyhindeki delilleri tam olarak öğrenemediğini, bu durumun gereği gibi savunma yapmasını engellediğini ve tutuklama kararına karşı etkili bir şekilde itiraz etme imkânından yoksun bırakıldığını iddia etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı çerçevesinde adil yargılanma ilkelerinin tutukluluk itirazlarındaki yansımalarını temel almıştır. Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına mutlak surette sahiptir.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153/2 uyarınca, müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilmektedir. Ancak Anayasa Mahkemesi ve yerleşik içtihatlara göre, tutuklu yargılamalarda kuvvetli suç şüphesinin devam etmesi tutukluluğun hukuka uygunluğu için temel ve olmazsa olmaz bir koşul olduğundan, kişiye yöneltilen suçlamalara neden olan unsurlara itiraz etme yönünde gerçek ve etkili bir fırsat sunulmalıdır. Bu hukuki gereklilik, müdafiin soruşturma dosyasındaki temel belgelere zamanında erişebilmesini zorunlu kılar.

Soruşturma makamlarınca dosyaya erişim kısıtlanacaksa, bu kısıtlamanın öngörülen meşru amaçlar (üçüncü kişilerin temel haklarını korumak, delillerin değiştirilmesini veya karartılmasını engellemek, kamu menfaatini gözetmek vb.) ışığında kesinlikle gerekli olduğu ilgili ve yeterli bir gerekçeyle ortaya konulmalıdır. Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri uyarınca, tutuklamaya neden olan ve tutuklamanın hukukiliğinin tartışılması bakımından temel oluşturacak deliller, tutuklu kişi veya müdafii tarafından mutlaka incelenebilmelidir. Öte yandan, haksız tutuklama iddialarına ilişkin olarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 uyarınca tazminat davası açma imkânı da sistemde olağan bir başvuru yolu olarak yer almaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda öncelikle tutuklamanın hukuki olmadığına ilişkin iddiayı incelemiştir. Başvurucu hakkında yürütülen yargılama sürecinde Ağır Ceza Mahkemesi tarafından beraat kararı verildiği ve savcılığın istinaf talebinin reddedilmesi üzerine bu beraat hükmünün kesinleştiği tespit edilmiştir. Mahkeme, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141 uyarınca, kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında beraat kararı verilen kişilerin uğradıkları zararın tazmini için dava açma imkânına sahip olduğunu vurgulamıştır. Bu etkili ve olağan kanun yolu tüketilmeden yapılan bireysel başvurunun ikincillik ilkesi gereği incelenemeyeceği belirtilerek, tutuklamanın hukukiliğine yönelik iddia başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmuştur.

Soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması iddiası yönünden yapılan derinlemesine incelemede ise, Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153/2 uyarınca kısıtlama kararı talep edildiği ve Sulh Ceza Hâkimliğinin bu talebi aynı soyut gerekçelerle kabul ettiği görülmüştür. Kanun, kısıtlama kararı verilebilmesi için soruşturmanın amacını tehlikeye düşmesi ihtimalinin varlığını aramaktadır. Ancak Anayasa Mahkemesi, gerek kısıtlama kararında gerekse savcılığın talebinde, soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi ihtimalinin somut olayda nasıl gerçekleşeceğine ilişkin hiçbir maddi temellendirme yapılmadığını tespit etmiştir. Başvurucunun dosyadaki belgelere erişiminin, söz konusu spesifik ceza soruşturmasının amacını ne şekilde tehlikeye düşürebileceği açıklanmamış, sadece kanun metninin tekrarından ibaret ifadelerle yetinilmiştir.

Geçerli ve duruma özgü bir gerekçe olmaksızın dosyaya erişim olanağından yoksun bırakılan başvurucunun, tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen gerekçelere tatmin edici şekilde itiraz etme imkânı elinden alınmıştır. Bu durum, başvurucuyu iddia makamı karşısında dezavantajlı konuma düşürerek silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.