Anayasa Mahkemesi Muhammet Atılgan Kararı 2021/16187 B.

Bu karar, hakkında ceza kovuşturması devam eden hukuk fakültesi mezunlarının avukatlık stajına kabulleri konusunda son derece kritik bir hukuki çerçeve çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, temel hak ve hürriyetleri sınırlayan kanun hükümlerinin idare ve derece mahkemeleri tarafından genişletici bir yoruma tabi tutulamayacağını net bir şekilde ortaya koymuştur. Avukatlık mesleğine kabul ile avukatlık stajına başlama aşamalarının birbirinden farklı hukuki rejimlere tabi olduğu, kanun koyucunun avukatlığa kabul için öngördüğü kovuşturma sonunu bekleme tedbirinin stajyerlik statüsü için uygulanamayacağı tespit edilmiştir. Bu durum, masumiyet karinesinin korunması ve kişilerin mesleki gelişimlerinin keyfî olarak engellenmemesi adına büyük önem taşımaktadır.

Kararın benzer davalardaki emsal etkisi, özellikle olağanüstü hâl kanun hükmünde kararnameleriyle ihraç edilen veya haklarında derdest ceza davası bulunan ancak kesinleşmiş mahkûmiyeti olmayan birçok adayı yakından ilgilendirmektedir. İdare mahkemelerinin, idarenin takdir yetkisini denetlerken kanunilik ilkesine sıkı sıkıya bağlı kalması gerektiği ve kanunda açıkça yer almayan bir kısıtlamanın içtihat yoluyla yaratılamayacağı vurgulanmıştır. Bu içtihat, Türkiye Barolar Birliği ve Adalet Bakanlığı arasındaki ruhsat ve staj uyuşmazlıklarında idari yargının tesis edeceği kararlara doğrudan yön verecek niteliktedir. Kesinleşmiş bir yargı kararı olmaksızın kişilerin mesleki faaliyetlerinden alıkonulmasının özel hayata saygı hakkını zedelediği prensibi, uygulamadaki keyfî engellemelerin önüne geçecek güçlü bir kalkan vazifesi görmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Muhammet Atılgan, polis memuru olarak görev yaparken olağanüstü hâl kanun hükmünde kararnamesi ile kamu görevinden ihraç edilmiştir. Bu ihracın ardından hakkında silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla ceza davası açılmış ve yargılama süreci devam etmiştir. Hukuk fakültesi mezunu olan başvurucu, mesleki kariyerine yön vermek amacıyla avukatlık stajını yapmak için Ankara Barosuna resmi başvuruda bulunmuştur. Ankara Barosu Yönetim Kurulu, başvurucunun stajyer avukat listesine yazılmasına onay vermiş ve bu karar Türkiye Barolar Birliği tarafından da onanmıştır.

Ancak Adalet Bakanlığı, başvurucu hakkında devam eden bir ceza kovuşturması bulunduğu, ihraç edilerek kamu görevlisi olma niteliğini kaybettiği gerekçeleriyle bu karara itiraz etmiştir. Bakanlık, itirazının Türkiye Barolar Birliği tarafından reddedilmesi üzerine idare mahkemesinde staja kabul işleminin iptali ve yürütmenin durdurulması talebiyle dava açmıştır. İdare mahkemesinin işlemi iptal etmesi üzerine baro staj listesine yazılamayan ve stajına başlayamayan başvurucu, mesleğini icra etmesinin haksız yere engellendiğini, bu durumun mesleki yaşantısını zedelediğini belirterek özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. Uyuşmazlığın temelini, hakkında kesinleşmiş ceza bulunmayan bir adayın staj hakkının devam eden yargılama gerekçe gösterilerek kısıtlanıp kısıtlanamayacağı oluşturmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkının kapsamına odaklanmıştır. Kişilerin mesleki hayatlarına yönelik kısıtlamaların, çevreleriyle kuracakları ilişkiyi, sosyal yaşamlarını ve itibarlarını doğrudan etkilediği durumlarda bu hakkın koruma alanının devreye girdiği yerleşik içtihatlarla sabittir. Mesleki kısıtlamaların özel hayata müdahale teşkil edebilmesi için bu etkinin belirli bir ağırlık düzeyine ulaşması gerektiği kuralı benimsenmiştir.

Uyuşmazlığın temel kanuni dayanağı olan 1136 sayılı Avukatlık Kanunu m.5 hükmü detaylıca incelenmiştir. Söz konusu kanun maddesinin üçüncü fıkrasında, belirli suçlardan kovuşturma altında bulunulması hâlinde avukatlığa alınma isteği hakkındaki kararın kovuşturma sonuna kadar ertelenebileceği düzenlenmiştir. Ancak yerleşik hukuk prensipleri ve temel hakları sınırlayan normların dar yorumlanması kuralı gereği, kanun koyucunun açıkça ifade etmediği bir kısıtlamanın idare veya mahkeme yorumuyla genişletilmesi mümkün değildir. Bu bağlamda, kanunda açıkça avukatlık stajına başlama aşaması için bir engelleme veya erteleme mekanizması öngörülmemişken, mevcut kuralın staj başvurusunu da kapsayacak şekilde kıyas yoluyla geniş yorumlanması, hak daraltıcı bulunmuş ve öngörülebilirlik ilkesine aykırı görülmüştür.

Bunun yanı sıra Anayasa'nın 13. maddesinde belirtilen temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması rejimindeki demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ve ölçülülük kriterleri hassasiyetle dikkate alınmıştır. Mevzuatta, devam eden kovuşturmanın mahkûmiyetle sonuçlanması hâlinde adayın zaten staj listesinden veya avukatın baro levhasından kesin olarak silineceğine dair açık ve emredici düzenlemeler mevcuttur. Bu nedenle, henüz kesinleşmiş bir yargı kararı olmadan, staj gibi tamamen mesleğe hazırlık ve eğitim aşamasının engellenmesi, korunmak istenen hukuki yarar ile bireyin hakları arasındaki adil dengeyi bozmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu Muhammet Atılgan'ın hukuki durumunu incelerken, idare mahkemesi tarafından verilen iptal kararının dayanaklarını Anayasa'nın sağladığı güvenceler ışığında titizlikle ele almıştır. Başvurucu hakkında silahlı terör örgütüne üye olma suçundan devam eden bir ceza kovuşturması bulunduğu taraflar arasında tartışmasız olmakla birlikte, bu hukuki statünün tek başına avukatlık stajına başlanmasına engel teşkil edip etmediği hususu davanın düğüm noktasını oluşturmuştur.

Mahkeme, staj listesine yazılma talebinin mahkeme kararıyla reddedilmesinin başvurucunun mesleki kariyerine, sosyal statüsüne ve dolayısıyla özel hayata saygı hakkına yönelik açık ve ağır bir müdahale oluşturduğunu tespit etmiştir. Bu müdahalenin meşru bir amacı bulunsa da, Anayasa'nın 13. maddesinde öngörülen kanunilik ve demokratik toplum düzeninde zorunluluk şartlarını sağlamadığı kesin bir dille vurgulanmıştır. İdare mahkemesinin iptal kararında, başvurucuya isnat edilen fiilin niteliği, tehlikesi ve avukatlık mesleğinin barındırdığı kamu hizmeti vasfı ön plana çıkarılarak stajın ertelenmesinin yerinde olduğu savunulmuştur. Ancak Anayasa Mahkemesi, ilgili mevzuatta sadece ruhsat alınarak avukatlığa kabul aşaması için idareye kovuşturma sonunu bekleme yetkisi verildiğini, bu istisnai kuralın adayın yalnızca eğitim göreceği staj aşamasını da kapsayacak şekilde yorumlanamayacağının altını çizmiştir. Stajın avukatlığa kabulün bir ön şartı olması, hak daraltıcı ve kanunun lafzını aşan yorumlar yapılmasına meşruiyet kazandıramaz.

Somut olayda, başvurucunun yalnızca stajyer statüsünde faaliyet göstereceği, henüz avukatlık mesleğini bağımsız olarak fiilen icra etme yetkisinin bulunmadığı ve mahkûmiyet hâlinde kesin silinme müeyyidesinin idarenin elinde hâlihazırda koruyucu bir mekanizma olarak bulunduğu dikkate alınmıştır. Ortada kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı yokken, masumiyet karinesi göz ardı edilerek sadece derdest bir dava öne sürülüp başvurucunun staj eğitimini almasının ve mesleki gelişimini tamamlamasının engellenmesi, demokratik toplum düzeninde zorlayıcı bir ihtiyaca karşılık gelmemektedir. Bu kısıtlama, ilgili ve yeterli bir gerekçe ile ortaya konulamadığından kamu yararı ile bireyin özel hayatına saygı hakkı arasında kurulması gereken adil dengeyi başvurucu aleyhine ölçüsüz bir biçimde bozmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.