Anayasa Mahkemesi Mehmet Boğakan Kararı 2022/73504 B.

Bu karar, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bağlamında soruşturma dosyasına erişim kısıtlamalarının sınırlarını net bir şekilde çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, şüphelilerin tutukluluğa karşı etkili bir şekilde itiraz edebilmeleri için suçlamaların dayanağı olan temel delillere erişimlerinin kategorik olarak kısıtlanamayacağını vurgulamaktadır. İdari ve yargısal makamların yalnızca kanundaki genel ifadeleri kullanarak, somut bir tehlikeyi gerekçelendirmeden kısıtlama (gizlilik) kararı vermesi hukuka aykırı bulunmuştur.

Öte yandan karar, tutuklama ve gözaltının hukuka aykırılığına ilişkin şikâyetlerde olağan başvuru yollarının tüketilmesi kuralını da pekiştirmektedir. Başvurucunun yargılama sonucunda beraat etmiş olması sebebiyle, haksız tutuklama ve gözaltı iddiaları için öncelikle ceza muhakemesi kanununda öngörülen idari tazminat davası yolunun tüketilmesi gerektiği açıkça ifade edilmiştir.

Emsal niteliğindeki bu karar, sulh ceza hâkimliklerinin kısıtlama kararları verirken matbu gerekçelerden kaçınmaları gerektiğini ortaya koymaktadır. Karar, soruşturmanın gizliliği ile savunma hakkı arasındaki dengenin şüpheli aleyhine ölçüsüzce bozulmasını engellemekte ve uygulamadaki keyfî gizlilik kararlarına karşı önemli bir anayasal güvence oluşturmaktadır. Uygulamada sıklıkla karşılaşılan ve avukatların dosya incelemesini engelleyen kısıtlama kararlarının, ancak zorunlu hâllerde ve somut bir tehlike varlığında alınabileceği tescillenmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla başlatılan bir soruşturma kapsamında gözaltına alınmış ve ardından sulh ceza hâkimliği tarafından tutuklanarak cezaevine gönderilmiştir. Soruşturma sürecinde savcılığın talebi üzerine, sulh ceza hâkimliği tarafından dosya hakkında kısıtlama (gizlilik) kararı verilmiştir. Başvurucu, bu karar nedeniyle kendisine yöneltilen suçlamaları ve aleyhindeki delilleri tam olarak öğrenemediğini, savunma hakkının kısıtlandığını ve tutukluluk kararına karşı etkili bir itirazda bulunamadığını iddia etmiştir.

Hakkında açılan ceza davasında yargılanıp beraat eden ve daha öncesinde tahliye edilen başvurucu; haksız yere gözaltına alındığını, kanuni şartları oluşmadan tutuklandığını ve dosyaya erişiminin engellendiğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş, maruz kaldığı bu durumlar nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğini belirterek manevi tazminat talebinde bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını güvence altına alan Anayasa kurallarını ve temel ceza muhakemesi prensiplerini esas almıştır. İlk olarak hürriyeti kısıtlanan bir kişinin, tutulma şartlarına ve hukuka aykırılığa karşı yetkili bir yargı merciine kısa sürede başvurma hakkı Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrası ile koruma altındadır. Bu hak, tutuklu kişinin kendisine yöneltilen suçlamaların temelindeki delillere itiraz edebilmesi için gerçek bir fırsata sahip olmasını zorunlu kılmaktadır.

Tutuklu yargılamalarda, savunma makamının soruşturma dosyasındaki belgelere erişimi kural olarak sağlanmalıdır. Ancak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.153/2 uyarınca, müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise" Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, bu kısıtlama yetkisi mutlak değildir. Üçüncü kişilerin haklarını korumak, delillerin karartılmasını önlemek veya devletin güvenliğine ilişkin belgeleri muhafaza etmek gibi meşru amaçlarla kısıtlama getirilebilirse de bu sınırlamanın kesinlikle gerekli olduğu somut olgularla mahkemelerce açıklanmalıdır.

Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri uyarınca, tutuklamaya temel teşkil eden ve tutuklamanın hukukiliğinin tartışılması bakımından dayanak oluşturan delillerin tutuklu tarafından incelenmesi adil bir yargılamanın şartıdır. Ayrıca, gözaltı ve tutuklamanın hukuka aykırılığı ile makul süreyi aştığı iddiaları bakımından 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 hükümleri devreye girmektedir. Bu maddeye göre, haklarında beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilen kişilerin, haksız yakalama, tutuklama ve gözaltı işlemlerine karşı tazminat davası açma imkânı bulunmaktadır ve etkili bir başvuru yolu olan bu imkân kullanılmadan bireysel başvuru yapılamaz.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun iddialarını iki ana eksende değerlendirmiştir. İlk olarak, gözaltı ve tutuklamanın hukuka aykırı olduğu ile tutukluluk süresinin makul olmadığına yönelik şikâyetler ele alınmıştır. Başvurucu hakkında yürütülen ceza yargılaması sonucunda isnat edilen suçtan beraat kararı verilmiş ve bu karar istinaf edilmeden kesinleşmiştir. Yüksek Mahkeme, beraat eden kişilerin haksız yakalama, gözaltı ve tutuklama iddiaları ile suç isnadıyla ilgili yeterli bilgilendirme yapılmadığı şikayetleri için 5271 sayılı Kanun m.141 kapsamında tazminat davası açma imkânı bulunduğunu, bu yolun durumu telafi edebilecek etkili bir hukuk yolu olduğunu vurgulamıştır. Başvurucunun bu yolu tüketmeden doğrudan bireysel başvuruda bulunması nedeniyle, bu şikâyetler başvuru yollarının tüketilmemesi gerekçesiyle kabul edilemez bulunmuştur.

İkinci olarak, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması şikâyeti incelenmiştir. Somut olayda savcılığın talebi üzerine sulh ceza hâkimliği tarafından dosya inceleme yetkisi kısıtlanmıştır. Ancak gerek savcılığın talebinde gerekse hâkimliğin kısıtlama kararında, yalnızca kanunda yer alan "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" şeklindeki soyut ifade tekrarlanmıştır. Kararlarda, başvurucunun dosyadaki belgelere erişiminin soruşturmanın amacını ne şekilde ve nasıl tehlikeye düşürebileceği, hangi delillerin karartılma riski taşıdığı hiçbir somut olguyla temellendirilmemiştir. Anayasa Mahkemesi, bu durumun başvurucuyu, tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen gerekçelere tatmin edici bir şekilde itiraz etme imkânından tamamen yoksun bıraktığını tespit etmiştir.

Mevcut olayda geçerli ve somut bir gerekçe olmaksızın dosyaya erişim olanağının kısıtlanması, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini derinden zedelemiştir. Soruşturma dosyasının kısıtlanması koşulları detaylandırılmadan uygulanan bu tedbir, kişinin hürriyetinden yoksun bırakılmasına karşı itiraz mekanizmasını işletmesini imkânsız hâle getirmiştir. Yargılama sonucunda başvurucu zaten tahliye edilip beraat ettiğinden kısıtlama kararı fiilen kalkmış olup dosyanın yeniden yargılamaya gönderilmesinde hukuki yarar görülmemiş, ihlalin manevi zararlara yol açtığı kabul edilerek tazminata hükmedilmesi kararlaştırılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.