Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Haksız gözaltı tazminatı sembolik düzeyde kalamaz.
• Tazminat miktarı hakkın özünü zayıflatmamalıdır.
• Mahkemeler davacının tüm iddialarını karara bağlamalıdır.
• Karar hakkı taleplerin cevapsız bırakılmamasını gerektirir.

Bu karar, haksız koruma tedbirlerine maruz kalan kişilerin açtığı tazminat davalarında hükmedilecek bedelin, ihlalin ağırlığı ile orantılı olması gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, beraat veya takipsizlik kararı ile sonuçlanan soruşturmalarda, haksız gözaltı nedeniyle hükmedilen tazminatın çok düşük (somut olayda 500 TL) belirlenmesinin kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını ihlal ettiğini teyit etmiştir. Yargı mercilerince takdir edilen tazminat miktarı, hakkın özünü zedelemeyecek ve Anayasa Mahkemesi standartlarının kayda değer ölçüde altında kalmayacak düzeyde olmalıdır.

Ayrıca karar, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan "karar hakkı" yönünden büyük önem taşımaktadır. Mahkemelerin, davacının ileri sürdüğü iddiaların bir kısmını (örneğin iletişimin denetlenmesi ve teknik takip gibi ağır müdahaleleri) tamamen göz ardı ederek sadece tek bir tedbir (gözaltı) üzerinden hüküm kurması hukuka aykırı bulunmuştur. Bu yönüyle karar, mahkemelerin uyuşmazlığa dair tüm esaslı talepleri mutlak surette karara bağlama yükümlülüğünü güçlü bir şekilde hatırlatmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, 2011 yılında başlatılan bir ceza soruşturması kapsamında dört yıl boyunca telefonlarının dinlendiğini, fiziki takibe uğradığını ve üç gün boyunca haksız yere gözaltında tutulduğunu iddia etmiştir. Bu soruşturma sonucunda başvurucu hakkında takipsizlik (kovuşturmaya yer olmadığına dair) kararı verilmiştir.

Haksız yere uygulanan bu koruma tedbirleri nedeniyle maddi ve manevi zarara uğradığını belirten başvurucu, devlet aleyhine tazminat davası açmıştır. Ancak ağır ceza mahkemesi, başvurucunun telefon dinleme ve teknik takibe yönelik tazminat taleplerini hiç incelememiş, sadece gözaltında kaldığı süre için 2.000 TL manevi tazminata hükmetmiştir. İstinaf mahkemesi ise bu tutarı daha da düşürerek 500 TL olarak belirlemiş ve kararı kesinleştirmiştir. Uyuşmazlık, mahkemelerin bazı talepleri hiç karara bağlamaması ve gözaltı için verilen tazminat miktarının aşırı düşük olmasından kaynaklanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bağlamında tazminat hakkını incelemiştir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 uyarınca, haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraat kararı verilen kişilerin haksız koruma tedbirleri nedeniyle tazminat talep etme hakkı bulunmaktadır. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, ağır ceza mahkemelerince hükmedilecek bu tazminat miktarı, kişinin yaşadığı mağduriyeti giderecek makul bir seviyede olmalıdır. Meydana gelen ihlalle orantılı olmayan, son derece düşük ve anlamsız miktarda bir tazminat, Anayasa'da güvence altına alınan tazminat hakkının özünü ihlal eder.

İkinci olarak, adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan "karar hakkı" ele alınmıştır. Karar hakkı, tarafların mahkeme önüne getirdikleri uyuşmazlıkların ve esasa etkili tüm taleplerin yargı mercileri tarafından incelenmesini ve mutlak surette bir sonuca bağlanmasını gerektirir. Mahkemelerin, davacının iddialarının yalnızca bir kısmını inceleyip diğer esaslı talepleri hakkında hiçbir olumlu veya olumsuz karar vermemesi, kişilerin yargısal bir karar elde etme hakkını fiilen ortadan kaldırır.

Özellikle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 kapsamında açılan davalarda, sadece gözaltı ve tutuklama değil, aynı zamanda iletişimin tespiti, dinlenmesi ve kayda alınması ile teknik araçlarla izleme gibi diğer koruma tedbirlerine karşı da tazminat istenebilmektedir. Yargı makamlarının bu tedbirlerin her birini ayrı ayrı değerlendirmesi ve davacının taleplerini bütünüyle karşılayacak bir hüküm kurması hukuk devleti ilkesinin bir gereğidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda ilk derece ve istinaf mahkemelerinin uygulamalarını iki farklı açıdan hukuka aykırı bulmuştur. İlk olarak, başvurucunun üç gün süren haksız gözaltı süreci nedeniyle istinaf mahkemesince nihai olarak belirlenen 500 TL manevi tazminat miktarının son derece yetersiz olduğu tespit edilmiştir. Mahkemenin hükmettiği bu miktar, Anayasa Mahkemesinin benzer durumlarda ihlalin giderilmesi için belirlediği asgari standartların kayda değer ölçüde altındadır. Tazminatın bu derece düşük belirlenmesi, haksız gözaltı nedeniyle doğan mağduriyetin telafi edilmemesine ve tazminat hakkının özünün zayıflatılmasına yol açmıştır.

İkinci olarak, adil yargılanma hakkı kapsamındaki karar hakkı yönünden yapılan incelemede mahkemelerin eksik hüküm kurduğu belirlenmiştir. Başvurucu, açtığı tazminat davasında sadece haksız gözaltı nedeniyle değil, aynı zamanda dört yıl boyunca uygulanan hukuka aykırı telefon dinleme ve fiziki takip tedbirleri nedeniyle de tazminat talep etmiştir. Ancak ağır ceza mahkemesi, gerekçeli kararında sadece gözaltı tedbirine yönelik bir değerlendirme yapmış ve hükmü de sadece gözaltı süresini dikkate alarak kurmuştur. Başvurucunun iletişimin denetlenmesi ve teknik araçlarla izlenmesi işlemlerine yönelik şikâyetleri ve tazminat talepleri hakkında olumlu ya da olumsuz hiçbir karar verilmemiştir. Bu durum, başvurucunun dava konusu ettiği esaslı talepleri hakkında bir yargı kararı elde etme hakkından tamamen yoksun bırakıldığını göstermektedir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile adil yargılanma hakkı kapsamındaki karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması için başvuruyu kabul etmiştir.