Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Veli Ağbaba | 2022/39261 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Siyasetçilere yönelik eleştiri sınırları daha geniştir.
• Değer yargıları somut olgularla desteklenmelidir.
• Siyasi tartışmalarda ifade özgürlüğü geniş yorumlanır.
• Sarsıcı ve rahatsız edici fikirler de korunur.

Bu karar, siyasetçiler arasındaki tartışmalarda ifade özgürlüğünün sınırlarının ne kadar geniş olduğunu ve kişilerin şeref ile itibar hakkı arasındaki o hassas dengeyi hukuken nasıl kurmak gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır. Mahkeme, yerel seçimler öncesinde iki siyasi figür arasında gerçekleşen karşılıklı söylemleri değerlendirirken, siyasetçilerin kamuoyu önünde yürüttükleri tartışmalarda eleştiriye katlanma yükümlülüklerinin sıradan vatandaşlara kıyasla çok daha yüksek olduğunu bir kez daha güçlü bir şekilde teyit etmiştir. İfade edilen sözlerin salt rahatsız edici, şok edici veya sarsıcı olmasının, bu sözleri doğrudan yaptırıma tabi kılmayacağı ve siyasi iklimin doğası gereği bu tür sert söylemlerin demokratik bir toplumda olağan karşılanması gerektiği vurgulanmıştır.

Benzer davalarda bu karar, özellikle ispatlanması beklenmeyen değer yargısı ile somut olgu isnadı arasındaki hukuki ayrımın yapılması noktasında güçlü bir emsal etkisi yaratacaktır. Mahkemelerin, iddia edilen ifadeleri değerlendirirken yalnızca kullanılan kelimelerin lafzi anlamına değil, ifadenin söylendiği döneme, içinde bulunulan siyasi bağlama ve dayanılan somut unsurlara da dikkat etmesi gerektiği kesin bir içtihat hâline gelmiştir. Kamuyu ilgilendiren güncel meselelerin özgürce tartışılmasının demokratik toplum düzeninin temel bir gereği olması sebebiyle, ifade özgürlüğüne yönelik yargısal müdahalelerin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığının ikna edici ve somut olayla bağlantılı yeterli gerekçelerle ortaya konulması uygulamanın geleceği açısından büyük bir önem taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Ana muhalefet partisinde üst düzey yönetici ve milletvekili olan başvurucu, yaklaşan yerel seçimler öncesinde rakip siyasi partinin büyükşehir belediye başkan adayı olan davacı hakkında basına bazı açıklamalarda bulunmuştur. Başvurucu, davacının geçmişte bir terör örgütü lideriyle bazı iş insanlarını tanıştırdığını ve o şahısları yurt dışına götürdüğünü iddia ederek davacıya yönelik sert siyasi eleştiriler yöneltmiş, konuşmasını desteklemek için de elindeki bir fotoğrafı ve devam eden bir ceza davasındaki tanık ifadelerini basına sunmuştur.

Davacı, sarf edilen bu sözlerin henüz doğruluğu ispatlanmamış ifadelere dayandığını, kişilik haklarına saldırı niteliğinde olduğunu ve kendisine hakaret edildiğini belirterek manevi tazminat davası açmıştır. İlk derece mahkemesi, davacının siyasi konumu gereği eleştirilere katlanması gerektiğini belirterek davayı reddetmiştir. Ancak Bölge Adliye Mahkemesi, kullanılan sözlerin ispatlanmamış somut olgu isnadı olduğunu kabul ederek başvurucunun manevi tazminat ödemesine kesin olarak hükmetmiştir. Temel uyuşmazlık, söz konusu tazminat kararının ifade özgürlüğünü ihlal edip etmediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.26 kapsamında güvence altına alınan ifade özgürlüğü ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.17 kapsamında koruma altına alınan şeref ve itibarın korunması hakkı arasındaki adil dengenin gözetilip gözetilmediğini incelemektedir. İfade özgürlüğüne yönelik müdahalenin kanuni dayanağı olan 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.58 uyarınca kişilik haklarının ihlal edilip edilmediği tespit edilirken, demokratik toplum düzeninin gerekleri temel referans noktası olarak alınmaktadır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, çatışan bu iki hak arasında dengeleme yapılırken ifadenin kim tarafından kime karşı dile getirildiği çok büyük önem taşımaktadır. Hedef alınan kişinin kamuoyunca tanınan bir siyasetçi olması durumunda, katlanması gereken kabul edilebilir eleştiri sınırlarının sade bir vatandaşa göre çok daha geniş olduğu yargı kararlarıyla sabittir. Seçmenlerini temsil eden kişilerin siyasi tartışma serbestliği, demokratik toplum idealinin merkezinde yer almaktadır.

Bunun yanında, dava konusu söylemlerin maddi vakıaların açıklanması mı yoksa bir değer yargısı mı olduğu temel bir kural olarak irdelenmektedir. İspat edilmesi beklenmeyen bir değer yargısının varlığı hâlinde dahi, bu değer yargısının somut olay ve unsurlarla yeterince desteklenip desteklenmediğine bakılır. Eğer yapılan açıklama yeterli olgusal temele dayanmıyorsa ve tamamen keyfî bir kişisel saldırı niteliği taşıyorsa, uygulanan müdahalenin orantılı olduğu kabul edilebilir. Ancak demokratik toplumlarda ifade özgürlüğü, sadece zararsız veya kabul gören fikirleri değil, aynı zamanda sarsıcı, rahatsız edici veya incitici olanları da kapsar ve belirli bir dereceye kadar abartıya izin verir. İdari makamların ve mahkemelerin, temel haklara yapılan müdahalenin meşruluğunu ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya koyması mutlak bir kuraldır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken öncelikle tartışmanın taraflarının üst düzey siyasetçiler olduğunu ve bahse konu ifadelerin yerel seçimlerden hemen önce, karşılıklı siyasi açıklamaların yoğun şekilde yapıldığı bir bağlamda sarf edildiğini dikkate almıştır. Başvurucunun, davacının başka bir platformda yaptığı demecine karşılık vermek amacıyla bu açıklamaları yaptığı ve konuşmasını bütünüyle devam eden bir ceza davasındaki tanık beyanları ile bir fotoğrafa dayandırdığı tespit edilmiştir.

Mahkeme, başvurucunun sarf ettiği sözlerin ve yaptığı nitelemelerin, davacının bir örgütle geçmişteki ilişkisine dair toplumsal bir şüpheyi dile getiren ve doğrudan maddi olarak kanıtlanması beklenmeyen değer yargıları niteliğinde olduğunu belirlemiştir. Bu bağlamda, başvurucunun ifadelerinin tamamen temelsiz ve keyfî bir kişisel saldırı olmadığı, aksine eldeki somut hukuki olgularla ve belgelerle desteklenen sert bir siyasi eleştiri mahiyetinde olduğu kanaatine varılmıştır.

Toplumun tamamını ilgilendiren, güncel ve kamusal tartışmalara büyük katkı sunan siyasi açıklamaların engellenmemesi gerektiği, özellikle muhalefet partisi temsilcilerinin ifade özgürlüğünden çok daha geniş bir şekilde yararlanmasının demokratik işleyişin bir gereği olduğu vurgulanmıştır. Bölge Adliye Mahkemesinin, başvurucuyu tazminata mahkûm ederken konuşmanın yapıldığı dönemin siyasi atmosferini, genel bağlamını, tarafların toplumsal konumunu ve sözlerin bir değer yargısı olduğu gerçeğini yeterince tartışmadan, bunları doğrudan kişilik haklarına saldırı ve somut olgu isnadı olarak nitelediği tespit edilmiştir. Bu durum karşısında yargı mercilerinin, başvurucunun ifade özgürlüğüne yönelik yapılan müdahalenin demokratik toplumda zorunlu bir ihtiyaca karşılık geldiğini ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya koyamadığı değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, bir siyasetçiye yönelik sözleri gerekçe gösterilerek aleyhine manevi tazminata hükmedilmesinin ifade özgürlüğünü ihlal ettiği yönünde karar vermiştir.