Anayasa Mahkemesi Yetimler Tarım Ltd. Şti. Kararı 2021/20122 B.

═══════════════════════════════════════════════════════════

Bu karar, idari yaptırımlara karşı yapılan yargısal itiraz süreçlerinde silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ne denli kritik bir öneme sahip olduğunu bir kez daha ortaya koymaktadır. İdari otoriteler tarafından düzenlenen teknik analiz raporlarının mutlak ve aksi ispat edilemez bir delil olarak kabul edilmesi, bireyleri ve şirketleri kamu gücü karşısında oldukça dezavantajlı bir konuma sürüklemektedir. Anayasa Mahkemesi, teknik uzmanlık gerektiren hususlarda yapılan itirazların mahkemelerce ciddiyetle ele alınması gerektiğinin altını kuvvetle çizmiştir.

Benzer uyuşmazlıklarda mahkemelerin sadece idarenin sunduğu bilgi ve belgelere dayanarak karar vermesi adil yargılanma hakkının özünü derinden zedeleyebilmektedir. İdarenin tek taraflı olarak elde ettiği laboratuvar analizleri veya benzeri teknik tespitlere karşı itiraz eden tarafın, iddialarını doğrulayabilmesi için bilirkişi incelemesi gibi usuli araçlardan faydalandırılması şarttır. Somut olaydaki emsal niteliğindeki bu karar, özel teknik bilgi ve uzmanlık gerektiren dosyalarda, makul delil inceletme taleplerinin gerekçesiz biçimde reddedilmesinin silahların eşitliği ilkesini açıkça ihlal edeceğini netleştirmiştir. Bu yaklaşım, uygulamadaki alt derece mahkemelerine çok güçlü bir usuli rehberlik sunarak yargısal süreçlerde taraflar arası dengenin korunmasına büyük katkı sağlamaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Torbalı'da gıda seçme, ayıklama ve paketleme işiyle uğraşan başvurucu şirket aleyhine, Tarım ve Orman Müdürlüğü görevlilerince bir marketten alınan limon numunesinde yasal sınırın üzerinde tespit edilen kimyasal tarım ilacı (pestisit) kalıntısı sebebiyle 27.877 TL idari para cezası kesilmiştir. İdare, izlenebilirlik sistemi üzerinden söz konusu ürünün başvurucu tarafından paketlendiğini belirleyerek bu cezayı doğrudan paketleyici firmaya uygulamıştır.

Başvurucu şirket, kendisinin yalnızca bir paketleyici olduğunu, tespit edilen tarım ilaçlarının ve kimyasal kalıntıların asıl üretim aşamasında kullanıldığını, dolayısıyla bu durumdan kendisinin sorumlu tutulamayacağını savunarak idari para cezasının iptali için sulh ceza hâkimliğine dava açmıştır. Başvurucu şirket ayrıca, genel hukuk bilgisiyle çözülemeyecek kadar karmaşık olan bu uyuşmazlıkta, üretim ve paketleme süreçlerindeki sorumlulukların ayrıştırılması için alanında uzman bir bilirkişi heyetinden rapor alınması gerektiğini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, idari yaptırımlara karşı yapılan itiraz süreçlerini Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı çerçevesinde ele almaktadır. Adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri olan silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarının usule ilişkin haklar bakımından tamamen aynı şartlara tabi tutulmasını ve bir tarafın diğerine karşı bariz bir şekilde dezavantajlı duruma düşürülmemesini gerektirir. Silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarına aleyhlerindeki delillerin güvenilirliklerini sarsmak için yeni delil toplanmasını talep etme imkânı sağlanmasını da kapsamaktadır.

Uyuşmazlık bağlamında, gıda güvenilirliğine ilişkin sorumluluk rejimini düzenleyen 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu m.21 gereğince, gıda kodeksine aykırı gıda ve gıda ile temas eden madde üretilemez. Aynı Kanunun 5996 sayılı Kanun m.22 hükmü uyarınca, işletmeciler kendi faaliyet alanlarının her aşamasında kanunda belirtilen şartları sağlamakla ve bunu doğrulamakla yükümlü tutulmuştur. İdare, bu yükümlülüğün ihlal edildiği gerekçesiyle yasal denetim mekanizmasını işleterek idari para cezası tatbik etmektedir.

Bununla birlikte, çelişmeli yargılama ilkesi, kural olarak bir uyuşmazlıkta tüm taraflara gösterilen kanıtlar ve sunulan görüşler hakkında bilgi sahibi olma ve bunlarla ilgili görüş bildirebilme imkânı verilmesini zorunlu kılar. Silahların eşitliği ilkesi gereğince, bir tarafın iddialarını veya idarenin teknik raporlarını çürütmek isteyen diğer tarafa, yeni delil toplanmasını yahut uzman bilirkişi incelemesi yaptırılmasını talep etme hakkı fiilen tanınmalıdır. Mahkemeler, bu tür teknik inceleme taleplerini reddettiklerinde, bu ret kararının makul, geçerli ve adaleti zedelemeyecek haklı bir nedene dayandığını açıkça ve tatminkâr bir şekilde gerekçelendirmekle mükelleftir. Aksi takdirde yargılamanın hakkaniyeti onarılamaz biçimde zedelenmiş olur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Başvuruya konu olayda, idare tarafından bir işletmeden alınan limon numunelerinde yasal sınırın üzerinde kimyasal tarım ilacı (pestisit) bulunduğu laboratuvar analiz raporuyla tespit edilmiş ve söz konusu ürünü paketlediği belirlenen başvurucuya idari para cezası kesilmiştir. Yargılama aşamasında başvurucu şirket, söz konusu kimyasal maddelerin tarımsal üretim sürecinde kullanıldığını, kendisinin sadece gıda ayıklama ve paketleme faaliyeti yürüten aracı bir işletme olduğunu ve üretim hatasından doğan bu kimyasal kalıntıdan sorumlu tutulamayacağını ısrarla dile getirmiştir. Başvurucu şirket bu karmaşık ve teknik hususun açığa kavuşturulabilmesi için mahkemeden alanında uzman bir bilirkişi heyeti vasıtasıyla inceleme yapılmasını talep etmiştir.

Ancak uyuşmazlığı inceleyen sulh ceza hâkimliği, başvurucunun yalnızca paketleme yapıyor olmasına karşın gıdaya temas eden malzeme kullanması sebebiyle yasal sorumluluğu bulunduğunu belirterek, idarece sunulan analiz raporunu itibar edilebilir yegâne delil olarak değerlendirmiş ve bilirkişi incelemesi talebini hiçbir şekilde dikkate almamıştır. Mahkeme, idarenin tek taraflı olarak tanzim ettiği teknik raporların aksinin ispatlanabilmesi için gerekli olan uzman bilirkişi raporu alma yolunu tamamen kapatmış, üstelik bu usuli talebin neden reddedildiğine veya buna neden ihtiyaç görülmediğine dair herhangi bir mantıklı gerekçelendirme yapmamıştır.

Başvurucunun genel hukuk bilgisi ile çürütmesi mümkün olmayan teknik analiz raporlarına karşı itirazlarını kendi imkânlarıyla ispat etmesi fiilen olanaksızdır. Mahkemenin idarenin sunduğu raporlara kategorik olarak üstünlük tanırken, savunma tarafının makul delil inceletme ve bilirkişiye başvurma taleplerini gerekçesiz biçimde reddetmesi, uyuşmazlığın tarafları arasındaki usuli dengeyi kamu otoritesi lehine telafisi imkânsız şekilde bozmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun bilirkişi incelemesi yaptırılması yönündeki makul talebinin gerekçesiz biçimde reddedilmesi suretiyle silahların eşitliği ile çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.