Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Silahların eşitliği ilkesi adil yargılanmanın temelidir.
• Savunma delilleri ve tanıkları mahkemece değerlendirilmelidir.
• Sadece idare tutanağına dayalı ceza hakkaniyetsizdir.
• Çelişmeli yargılama savunma hakkının etkin kullanımını gerektirir.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında hükümlü ve tutuklular hakkında yürütülen disiplin soruşturmalarında ve bu cezalara karşı yapılan itiraz süreçlerinde adil yargılanma hakkının ne denli yaşamsal bir öneme sahip olduğunu hukuken güçlü bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, disiplin cezasına dayanak teşkil eden olaylarda, yalnızca idare personeli tarafından tutulan tutanakların mutlak ve tartışılmaz delil olarak kabul edilemeyeceğini açıkça vurgulamıştır. Hükümlünün, olayın oluş şekline itiraz ederek tanık dinletme ve kamera kayıtlarının incelenmesi gibi somut delil toplama taleplerinin mahkemelerce göz ardı edilmesi, yargılamanın adilliğini ve tarafsızlığını zedeleyen çok temel bir usul eksikliği olarak nitelendirilmiştir.

Mahkemenin kararı, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin, bireyin güçlü idare mekanizması karşısında zayıf düşürülmemesi adına ne kadar kritik bir güvence olduğunu teyit etmektedir. Disiplin hukuku uygulamasında, idarenin tek yanlı işlemlerine ve tutanaklarına karşı başvurucunun aksini ispat etme şansından mahrum bırakılması, yargısal denetimi kâğıt üzerinde bırakacak ve anlamsız kılacak bir hata olarak değerlendirilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, infaz hâkimlikleri ve itiraz mercii konumundaki ağır ceza mahkemelerinin incelemelerinde çok daha proaktif ve titiz bir yaklaşım sergilemelerini zorunlu kılmaktadır. Mahkemeler, idarenin sunduğu standart belgelerle yetinmeyip, başvurucunun savunmasını destekleyen ve davanın sonucunu esastan değiştirebilecek nitelikteki lehe delilleri bizzat toplamak, incelemek ve tartışmakla yükümlüdür.

Karar, infaz kurumlarında disiplin cezası alan mahpusların hak arama hürriyetlerinin sadece şeklen var olmaması gerektiğini, aksine uygulamada somut usuli güvencelerle desteklenmesi gerektiğini açıkça göstermektedir. Bu yönüyle güncel içtihat, infaz hukukunda idarenin tek taraflı işlemlerine karşı etkin bir yargısal denetim standardı belirlemekte olup, ileride açılacak disiplin cezası iptal davaları için belirleyici bir emsal teşkil edecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Kocaeli 1 No.lu T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda hükümlü olarak bulunan başvurucu Necip Başkonak, kuruma kabul işlemleri yapıldığı sırada cep telefonunu teslim etmek istememesi üzerine görevli jandarma ve infaz koruma memurları ile bir tartışma yaşamıştır. İdare tarafından tutulan olay tutanağında, başvurucunun memurlara küfrettiği, masaya tekme attığı ve eline geçirdiği bir bardakla görevli personele saldırarak onları darbedip kurum eşyalarına zarar verdiği iddia edilmiştir.

Bu tutanağa dayanılarak başvurucuya kurum disiplin kurulu tarafından yirmi gün hücreye koyma disiplin cezası verilmiştir. Başvurucu ise olayın tutanakta anlatıldığı gibi gerçekleşmediğini ve suçsuz olduğunu belirterek ilgili kamera kayıtlarının incelenmesini ve olaya şahit olan G.B. isimli mahpusun tanık olarak dinlenmesini talep etmiş, cezanın iptali için infaz hâkimliğine şikâyette bulunmuştur. İnfaz hâkimliğinin şikâyeti, başvurucunun sunduğu delilleri incelemeden reddetmesi üzerine uyuşmazlık Anayasa Mahkemesine taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkının en önemli alt unsurları olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine dayanmıştır.

Silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarının usule ilişkin haklar bakımından tamamen aynı koşullara tabi tutulmasını ve taraflardan birinin diğerine göre daha zayıf veya dezavantajlı bir duruma düşürülmeksizin iddia ve savunmalarını makul bir şekilde mahkeme önünde dile getirme fırsatına sahip olmasını gerektirir. Çelişmeli yargılama ilkesi ise uyuşmazlığın her iki tarafına da dava dosyası hakkında eksiksiz bilgi sahibi olma, karşı tarafın delillerine yorum yapma ve yargılamanın bütününe aktif olarak katılma hakkının tanınmasını ifade eder.

Yüksek Mahkemenin yerleşik içtihat prensiplerine göre, asıl kural tarafların eşit şartlarda yargılamaya katılımının sağlanması, gösterdikleri kanıtlardan ve sundukları görüşlerden karşılıklı bilgi sahibi olmaları ve bunlarla ilgili karşıt görüşlerini bildirebilme imkânının kendilerine verilmesidir. Mahkemece tarafların dinlenilmemesi veya taraflara karşı tarafın sunduğu delillere karşı çıkma imkânı verilmemesi, yargılama faaliyetinin hakkaniyete ve hukukun evrensel ilkelerine aykırı hâle gelmesine neden olur.

Özellikle disiplin cezalarına karşı yapılan yargısal denetim süreçlerinde, hükme esas alınan idare tutanaklarının aksinin ispat edilmesi imkânının ilgili tarafa fiilen verilmesi şarttır. Başvurucunun savunmasını ispatlamak amacıyla ileri sürdüğü tanık dinletme veya kamera kaydı izleme gibi somut delil taleplerinin dosyaya celbedilerek mahkeme huzurunda tartışılması, adaletin tecellisi ve taraflar arası güçler dengesinin korunması açısından mutlak bir zorunluluktur. Bu usuli kurallar gözetilmeden verilen kararlar, bireyin devlet gücü ve idari mekanizmalar karşısında savunmasız kalmasına yol açmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayın incelenmesinde infaz hâkimliği ve itiraz mercii olan ağır ceza mahkemesi tarafından yürütülen yargılama sürecini detaylıca değerlendirmiştir. Başvurucunun aldığı yirmi günlük hücre cezasına temel oluşturan infaz kurumu tutanağına karşı, olayların iddia edildiği gibi gerçekleşmediğini ısrarla savunduğu ve bu savunmasını ispatlamak için spesifik somut deliller sunduğu görülmüştür. Başvurucu, uyuşmazlığın aydınlatılması adına olay anına ait ceza infaz kurumuna ait kamera kayıtlarının celbedilmesini ve olayın görgü tanığı olan G.B. isimli şahsın mahkeme huzurunda dinlenilmesini açıkça talep etmiştir.

İnfaz hâkimliği yargılamanın başında bu yönde ara kararlar kurarak kamera görüntülerini kurumdan istemiş ve tanığın dinlenilmesine karar vermiştir. Ceza infaz kurumu istenen kamera kayıtlarını dosyaya sunmuştur. Ancak nihai karar aşamasında hâkimlik, dosyaya giren bu kamera kayıtlarının çözümlerini yaptırmamış, görüntüleri incelememiş ve daha önce ara karar kurmasına rağmen tanığı dinlememiştir. İnfaz hâkimliği, yalnızca idare tarafından tek taraflı olarak tutulan olay tutanağının ayrıntılı ve tutarlı olduğunu, kamu görevlilerinin başvurucu aleyhine gerçeğe aykırı tutanak düzenlemeleri için mantıklı bir neden bulunmadığını peşinen varsayarak başvurucunun savunmasını ve gösterdiği somut delilleri tamamen göz ardı etmiştir.

Bu usuli yaklaşım, yargılama sürecinde başvurucuyu koca bir idare aygıtı karşısında açıkça zayıf ve savunmasız bir duruma düşürmüştür. Hükme esas alınan temel delilin (tutanak) aksini ispatlama fırsatı tanınmadan, başvurucunun iddialarını doğrulama potansiyeli taşıyan lehe delilleri toplanmamış ve kararda değerlendirilmemiştir. Ayrıca infaz hâkimliği, celbettiği bu delillerin neden dikkate alınmadığına veya incelenmesine neden gerek görülmediğine dair herhangi bir hukuki ve makul gerekçe de sunmamıştır. İtirazı inceleyen ağır ceza mahkemesi de başvurucunun yargılamanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki bu esaslı iddialarını standart ifadelerle reddetmiş ve ortaya çıkan ağır hak ihlalini gidermemiştir.

Silahların eşitliği ilkesi bağlamında yargılamada adaletin sağlanması için başvurucunun iddia ve delillerinin dosyaya getirtilerek mahkeme huzurunda mutlaka tartışılması gerektiği hâlde, bireyi güvence altına alan bu usuli işlemlerin yapılmaması disiplin yargılamasını bütünüyle hakkaniyete aykırı kılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılmak üzere başvuruyu kabul etmiştir.