Anayasa Mahkemesi Mesut Yatman Kararı 2022/49558 B.

Bu karar, ceza yargılamalarında gizli tanık beyanlarının mahkûmiyet hükmüne tek veya belirleyici ölçüde esas alınması durumunda sanığın adil yargılanma hakkının nasıl zedelenebileceğini çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, gizli tanık uygulamasının örgütlü suçlarla mücadelede meşru bir araç olduğunu kabul etmekle birlikte, sanığa bu tanıkları sorgulama veya onlarla yüzleşme imkânı tanınmamasının savunma hakkını telafisi imkânsız şekilde kısıtladığını vurgulamaktadır. Yargılama makamlarının, tanığın kimliğini gizlemesi durumunda savunma tarafının dezavantajlı konumunu dengeleyecek yeterli usuli güvenceleri sağlaması anayasal bir zorunluluktur.

Emsal niteliğindeki bu karar, özellikle terör yargılamalarında sıklıkla başvurulan gizli tanık müessesesinin sınırlarını net bir şekilde çizmektedir. Karar, yerel mahkemelerin sadece gizli tanık ifadelerine veya sonradan geri dönülen soruşturma aşamasındaki ifadelere dayanarak mahkûmiyet hükmü kurmalarının önüne geçecek güçlü bir içtihat niteliği taşımaktadır. Uygulamada, sanıkların veya müdafilerinin gizli tanıklara doğrudan soru soramadığı, tanıkların duruşma haricinde dinlendiği ve bu dezavantajı giderecek teknik veya hukuki dengeleyici mekanizmaların işletilmediği dosyalar bakımından doğrudan yeniden yargılama sebebi oluşturacaktır. Bu yönüyle karar, ceza muhakemesinde silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin tahkimi açısından büyük bir pratik öneme sahiptir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvuruya konu uyuşmazlık, Şırnak ilinde yaşanan hendek olayları döneminde başvurucunun silahlı terör örgütüne üye olma ve devletin birliğini bozma suçlamalarıyla yargılandığı ceza davasından kaynaklanmaktadır. Başvurucu, barikatlarda silahlı nöbet tuttuğu iddiasıyla yargılanmış ve mahkûm edilmiştir. Ancak bu mahkûmiyet kararı büyük ölçüde "Bahadır", "Saltuk" ve "Keşiş" kod adlı gizli tanıkların beyanlarına dayandırılmıştır. Başvurucu ve avukatı, yargılama boyunca bu gizli tanıkların mahkeme huzurunda dinlenmediğini, kendilerine soru sorma ve yüzleşme imkânı verilmediğini dile getirmiştir. Gizli tanıklardan biri celse arasında başvurucunun yokluğunda dinlenmiş, diğerlerine ise hiç ulaşılamamıştır. İddia makamının sunduğu diğer delillerin yetersiz kalması ve karara dayanak yapılan telefon dinleme kayıtlarının dosyada hiç bulunmadığının anlaşılması üzerine hükmün sadece sorgulanamayan gizli tanık beyanlarına dayanması, uyuşmazlığın temelini oluşturmaktadır. Başvurucu, bu durumun adil yargılanma hakkını zedelediğini belirterek bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın somut bir görünümü olan tanık sorgulama hakkı üzerinde durmuştur. Ceza yargılamasında bir sanığın, aleyhindeki tanıklara soru yöneltebilmesi ve beyanların doğruluğunu sınama imkânına sahip olması çelişmeli yargılama ilkesinin temel bir gereğidir.

Yüksek Mahkeme, gizli tanık uygulamasının sınırlarını belirlerken üç aşamalı bir test uygulamaktadır. İlk olarak, tanığın mahkemede hazır edilmemesinin veya kimliğinin gizlenmesinin geçerli bir nedene dayanıp dayanmadığına bakılmaktadır. Ancak sırf geçerli bir nedenin bulunmaması tek başına ihlal sayılmamaktadır. İkinci aşamada, sanığın sorgulama imkânı bulamadığı tanık beyanının, mahkûmiyetin dayandığı tek veya belirleyici delil olup olmadığı incelenmektedir. Eğer mahkûmiyet büyük ölçüde bu beyanlara dayanıyorsa, üçüncü aşamaya geçilerek mahkemenin savunma tarafının yaşadığı zorlukları telafi edecek düzeyde yeterli karşı dengeleyici güvenceler sağlayıp sağlamadığı araştırılmaktadır.

Örgütlü suçlarla mücadelede tanıkların kimliğinin gizli tutulması ihtiyacı anlaşılabilir olsa da, mahkemelerin bu durumu dengede tutması şarttır. Sanığın veya müdafiinin, güvenilirliği test edilmemiş ve duruşmada sorgulanmamış bir gizli tanık beyanına karşı savunmasız bırakılması, silahların eşitliği ilkesine açıkça aykırılık teşkil etmektedir. Özellikle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında delillerin doğrudan doğruyalığı ve yüz yüzelik ilkesi, hükmün yalnızca duruşmada tartışılan delillere dayandırılmasını emretmektedir. Dengeleyici bir usul yürütülmeden gizli tanık beyanlarının mahkûmiyete esas alınması, hukuki güvenlik ve adil yargılanma hakkının özünü zedelemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun yargılandığı dosyayı incelediğinde, mahkûmiyet hükmünün esas olarak başvurucunun duruşmada sorgulama imkânı bulamadığı gizli tanık anlatımlarına dayandığını tespit etmiştir. İlk derece mahkemesi, başvurucunun barikatlarda silahlı nöbet tuttuğuna dair gizli tanık anlatımlarına itibar etmiş, ancak bu tanığın neden savunma tarafının bulunmadığı bir oturumda dinlendiğine dair ikna edici bir gerekçe sunmamıştır. Diğer gizli tanıklara ise ulaşılamamış ve beyanları doğrudan duruşmada tartışılamamıştır.

Mahkemenin gerekçeli kararında dayandığı diğer delillerden olan açık tanık beyanlarının, soruşturma aşamasında verilip kovuşturmada dönülen ifadeler olduğu ve başvurucunun eylemlerini kesin olarak doğrulamadığı görülmüştür. Ayrıca, gerekçeli kararda başvurucunun mahkûmiyetine dayanak yapılan telefon dinleme kayıtlarının aslında dosyada hiç bulunmadığı, Anayasa Mahkemesinin talebi üzerine derece mahkemesinin verdiği cevapla ortaya çıkmıştır. Bu durum, sorgulanamayan gizli tanık beyanlarının mahkûmiyet kararında tek olmasa bile kesinlikle belirleyici nitelikte delil hâline geldiğini göstermiştir.

Belirleyici delil niteliğindeki bu gizli tanık beyanlarına karşı, yerel mahkeme tarafından savunma tarafına yeterli dengeleyici güvenceler sağlanmamıştır. Başvurucu ve avukatı, tanığın beyanları alınırken hazır bulunamamış, ses veya görüntü bağlantısı yoluyla dahi tanığa soru soramamış ve tanığın tepkilerini gözlemleme şansı elde edememiştir. Mahkemenin sadece gizli tanığa sorulmasını istenen soruların yazılı olarak bildirilmesini istemesi, yüz yüzelik ilkesinin sağladığı güvenceleri karşılamaktan uzak kalmıştır. Tüm bu hususlar birlikte değerlendirildiğinde, güvenilirliği test edilmemiş ve savunma makamınca sorgulanmamış tanık beyanlarının hükme belirleyici ölçüde esas alınmasının, yargılamanın kül hâlinde hakkaniyetini zedelediği kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki tanık sorgulama hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması için kararı ilgili mahkemeye göndermiştir.