Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Yusuf Ergen | 2022/518 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Silahların eşitliği ilkesi adil yargılanmanın temelidir.
• İspat külfetinde taraflar dezavantajlı konuma düşürülmemelidir.
• Uzmanlık gerektiren konularda bilirkişi incelemesi zorunludur.
• Tıbbi uyuşmazlıklar salt hukuki kanaatle çözülemez.

Bu karar, idari yargılamada taraflar arasındaki ispat yükünün dengeli bir biçimde dağıtılması ve uzmanlık gerektiren hususlarda mahkemelerin izlemesi gereken yöntemi netleştirmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, kişinin mesleki vazifesi sebebiyle hastalandığı yönündeki temel iddiasının sadece mevcut ve yetersiz idari raporlara dayanılarak reddedilmesini silahların eşitliği ilkesine aykırı bulmuştur. Karar, teknik ve tıbbi uzmanlık gerektiren uyuşmazlıklarda tarafların ispat hakkını kullanabilmesi için mahkemelerce bağımsız bilirkişi incelemesi yaptırılmasının adil yargılanma hakkının anayasal bir gereği olduğunu teyit etmektedir.

Emsal etkisi açısından bu içtihat, özellikle kamu görevlilerinin vazife malullüğü taleplerinde idare mahkemelerine doğrudan yol gösterici niteliktedir. İdare karşısında yapısal olarak daha zayıf konumda olan bireyin, hastalığı ile yürüttüğü görev arasındaki illiyet bağını ispatlayabilmesi için ihtiyaç duyduğu usuli imkânların mahkemelerce resen veya talep üzerine sağlanması zorunlu hâle gelmiştir.

Bunun yanı sıra söz konusu karar, mahkemelerin re'sen araştırma yetkisinin sadece kanuni bir yetki değil, aynı zamanda bireylerin temel haklarının korunması noktasında anayasal bir yükümlülük olduğunu gözler önüne sermektedir. İdarenin işlem ve eylemlerinin hukuka uygunluğunun denetlenmesinde yargı mercilerinin daha aktif bir rol üstlenmesi gerektiğine işaret eden bu yaklaşım, idari yargı pratiğinde delil toplama yükümlülüğünün sınırlarını genişleterek hukuk devleti ilkesini pekiştirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Türk Silahlı Kuvvetleri bünyesinde uzman çavuş olarak görev yapan Yusuf Ergen ile Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) arasında yaşanmıştır. Göreve tamamen sağlıklı olarak başlayan, yıllarca sorunsuz bir biçimde sözleşmesini yenileyen ve yurt dışı görevi sırasında aniden rahatsızlanarak kendisine epilepsi teşhisi konulan başvurucu, bu hastalığının Afganistan'daki görevinin zorlu şartlarından ve askeri vazifesinden kaynaklandığını iddia etmiştir.

Kurum tarafından malulen emekliye sevk edilen başvurucu, "adi malul" sayılarak kendisine normal maluliyet aylığı bağlanmıştır. Bunun üzerine başvurucu, hastalığının doğrudan yaptığı askeri işle ilgili olduğunu belirterek SGK'ya başvurmuş ve kendisine "vazife malullüğü" aylığı bağlanmasını talep etmiştir. İdarenin bu talebi olumsuz yanıtlaması üzerine başvurucu, haksız işlemin iptal edilmesi ve vazife malulü sayılmasına bağlı maddi haklarının geriye dönük olarak faiziyle birlikte ödenmesi talebiyle idare mahkemesinde dava açmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu başvuruyu çözerken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan "silahların eşitliği ilkesi"ne dayanmıştır. Bu ilke, bir davanın taraflarının usule ilişkin haklar bakımından aynı koşullara tabi tutulmasını ve taraflardan birinin diğerine göre daha zayıf bir duruma düşürülmeden iddia ve savunmalarını makul bir şekilde dile getirme fırsatına sahip olmasını emretmektedir.

Silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri kapsamında, uyuşmazlığın taraflarına savunmalarının temel dayanağı olan delilleri sunma imkânı tanınması esastır. Bu noktada mahkemelerin, uyuşmazlığı çözerken ispat külfeti konusunda taraflardan birini dezavantajlı duruma düşürecek usuli pratiklerden kaçınması gerekmektedir. Özellikle tıbbi, teknik veya özel uzmanlık gerektiren alanlarda 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu mahkemelere re'sen araştırma ilkesi çerçevesinde bilirkişi incelemesi yaptırma yetkisi ve imkânı tanımıştır.

Bir hastalığın veya maluliyetin görevin sebep ve tesiriyle meydana gelip gelmediği hususu, hâkimin sadece kendi hukuki bilgisiyle çözebileceği bir sorun değildir. İlliyet bağının varlığı ya da yokluğu ancak alanında uzman hekimlerden oluşan heyetlerin yapacağı bilimsel ve tıbbi değerlendirme ile ortaya konulabilir. Tıbbi bir rapor olmadan başvurucunun iddiasını ispatlamasının fiilen imkânsız olduğu böylesi durumlarda, mahkemelerin bilirkişi incelemesi yaptırmaktan kaçınması, ispat yükünü tek taraflı olarak bireyin üzerinde bırakır. Bu durum, idari işlem karşısında bireyi savunmasız bırakarak adil yargılanma hakkının özünü zedeler ve yargısal denetimin etkililiğini ortadan kaldırır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda, başvurucu uzman çavuş olarak göreve başladığı tarihten yurt dışı görevine gönderildiği döneme kadar geçen uzun süre zarfında sağlam raporları almış ve herhangi bir nörolojik rahatsızlık yaşamamıştır. Hastalığın Afganistan'daki görevi esnasında ortaya çıktığı dosya kapsamındaki tıbbi kayıtlarla sabittir. Uyuşmazlığın temel noktası, sonradan teşhis edilen epilepsi hastalığının başvurucunun yürüttüğü askeri vazifesinin sebep ve tesiriyle meydana gelip gelmediğidir.

Yargılama sürecinde istinaf mercii olan Bölge İdare Mahkemesi, hastalığın bünyesel bir rahatsızlık olduğu gerekçesiyle görevle hastalık arasında somut bir illiyet bağı kurulamayacağına hükmetmiş ve ilk derece mahkemesinin iptal kararını kaldırarak davayı reddetmiştir. Ancak istinaf makamının bu kanaate varırken dayandığı askeri hastane raporlarında, rahatsızlığın sebeplerine veya görevin bu hastalık üzerindeki tetikleyici etkisine dair herhangi bir inceleme ya da değerlendirme bulunmamaktadır. Raporlar yalnızca hastalığın teşhisini ve başvurucunun askeri personel olmaya elverişli bulunmama durumunu tespit etmekle yetinmiştir.

Bölge İdare Mahkemesi, başvurucunun ısrarlı iddialarına ve hastalığın görevin etkisiyle tetiklenmiş olabileceği ihtimaline rağmen, konuyu aydınlatmak adına uzman bir heyetten bilirkişi raporu almamıştır. Tıbbi bir rapor olmadan başvurucunun hastalığı ile görevi arasındaki illiyet bağını ispatlaması hukuken ve fiilen mümkün değildir. Mahkemenin, başvurucunun davasını ispat etmede hayati öneme sahip olan bilirkişi incelemesi yoluna gitmeden, sadece idarenin elindeki yetersiz belgelere ve kendi hukuki varsayımlarına dayanarak davayı reddetmesi, başvurucuyu güçlü kamu idaresi karşısında tamamen savunmasız bir konuma düşürmüştür. Bu yaklaşım, davanın tarafları arasında bulunması gereken adil dengeyi başvurucu aleyhine bozarak usuli bir eşitsizlik yaratmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, silahların eşitliği ilkesinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.