Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Silahların eşitliği adil yargılanmanın temel unsurudur.
• Çelişmeli yargılama taraflara delilleri tartışma imkanı sunar.
• Savunma tanıklarının dinlenmemesi adil yargılanmayı zedeler.
• Toplanan maddi delillerin değerlendirilmemesi hukuka aykırıdır.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında yürütülen disiplin soruşturmalarında ve buna karşı yapılan şikayet incelemelerinde adil yargılanma hakkının temel güvenceleri olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ne derece hayati olduğunu hukuken ortaya koymaktadır. Mahkeme, sadece idarenin tek taraflı olarak tuttuğu tutanaklara itibar edilerek, mahpusların savunmasını destekleyecek tanık dinletme ve kamera kaydı izletme gibi usule ilişkin temel taleplerinin gerekçesiz şekilde reddedilmesinin veya toplanan delillerin yargılama makamınca hiç değerlendirilmemesinin anayasal hak ihlali olduğuna hükmetmiştir. Bu durum, iddia makamı konumundaki kamu idaresi ile savunma makamı olan birey arasındaki usuli dengenin savunma aleyhine açıkça bozulması anlamına gelmektedir. Adil yargılanma hakkı, taraflara dosyaya sunulan her türlü belgeyi inceleme, itiraz etme ve kendi iddialarını destekleyecek maddi delilleri mahkeme huzuruna getirme imkanı tanımayı emretmektedir.

Benzer davalarda emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, infaz hakimliklerinin şikayet incelemelerinde çok daha titiz, araştırmacı ve taraflar arası dengeyi koruyucu bir yargısal yaklaşım sergilemeleri gerektiği yönünde güçlü bir mesaj içermektedir. Uygulamadaki önemi, cezaevi idaresi tarafından düzenlenen olay tutanaklarının aksi ispat edilemez, kesin ve mutlak deliller olarak görülemeyeceği gerçeğinin altını çizmesidir. Mahpusların kendi lehlerine ileri sürdükleri, olayı aydınlatabilecek potansiyele sahip tanık beyanı ve güvenlik kamerası görüntüsü gibi maddi delillerin mahkemelerce mutlaka toplanıp tartışılarak karara bağlanması anayasal bir zorunluluktur. Yargılama makamlarının, savunmanın devlet gücü karşısında dezavantajlı duruma düşürülmesini engellemek adına çelişmeli yargılama usulünün tüm gereklerini eksiksiz yerine getirmesi zorunluluğu bir kez daha yerleşik bir içtihat olarak pekiştirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Ceza infaz kurumunda tutuklu veya hükümlü olarak bulunan başvurucu hakkında, kuruma giriş yaptığı esnada cep telefonunu kullanmak istemesi üzerine görevlilerle arasında yaşanan gerginlik sonucunda bir kurum personeline yumruk atarak darp ettiği, kurum malına zarar verdiği ve görevlilere hakaret ettiği gerekçesiyle disiplin soruşturması başlatılmıştır. Başvurucu ise savunmasında bu iddiaları tamamen reddederek, asıl mağdurun kendisi olduğunu belirtmiştir. Başvurucu, görevli memurun kendisine karşı hukuka aykırı hitaplarda bulunduğunu, çıplak arama dayatması yaptığını, onur kırıcı söylemlerinin ardından kendisine fiziksel olarak saldırıp darbedildiğini iddia etmiştir. Bu iddialara rağmen ceza infaz kurumu disiplin kurulu, başvurucuya üç gün hücreye koyma cezası vermiştir.

Başvurucu verilen bu ağır disiplin cezasına karşı infaz hakimliğine şikayette bulunarak kararın iptalini istemiştir. Şikayet dilekçesinde, olaya doğrudan şahit olan G.B. isimli bir başka mahpusun tanık olarak dinlenmesini ve olayın yaşandığı alanı gösteren güvenlik kamerası kayıtlarının incelenmesini talep etmiştir. İnfaz hakimliği başlangıçta bu delillerin toplanmasına karar vermiş, cezaevi idaresinden kamera kayıtları dosyaya getirtilmiştir. Ancak hakimlik daha sonra, tanığın cezaevinden tahliye olmasını gerekçe göstererek dinlenmesinden vazgeçmiş ve dosyaya gelen kamera görüntülerini hiçbir şekilde çözümleyip incelemeden, sadece idarenin tek taraflı tutanağına dayanarak şikayeti reddetmiştir. Uyuşmazlığın temel konusu, mahkemenin lehe olan delilleri toplamaması ve değerlendirmemesi suretiyle adil yargılanma hakkının ihlal edilip edilmediğidir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu tür uyuşmazlıkları çözerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkının en önemli alt unsurları olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine dayanmaktadır. Bu ilkeler, demokratik bir hukuk devletinde yargılamanın adil, tarafsız ve hakkaniyete uygun şekilde yürütülmesinin temel güvenceleridir.

Yerleşik içtihat prensipleri uyarınca silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarının usule ilişkin haklar bakımından tamamen aynı koşullara tabi tutulmasını emreder. Taraflardan birinin, diğerine göre usuli anlamda daha zayıf veya dezavantajlı bir duruma düşürülmeksizin, iddia ve savunmalarını makul bir şekilde mahkeme önünde dile getirme fırsatına sahip olması şarttır. Çelişmeli yargılama ilkesi ise taraflara dava dosyası hakkında tam bir bilgi sahibi olma, dosyaya sunulan tüm delilleri inceleme, bu delillerin gerçeği yansıtıp yansıtmadığını sorgulama ve bunlara karşı kendi yorum ve itirazlarını etkin bir şekilde sunma hakkının tanınmasını gerektirmektedir. Bu ilkeler, sadece şekli birer kural değil, yargılamanın bütününe aktif katılımın sağlanması adına hayati öneme sahip anayasal teminatlardır.

Doktrinde ve anayasal yargı içtihatlarında kabul edildiği üzere, mahkemece davanın taraflarının usulünce dinlenilmemesi, taraflara aleyhlerindeki delillere karşı çıkma imkanı verilmemesi veya kendi lehlerine olan delilleri mahkemeye sunma hakkının kısıtlanması yargılama faaliyetini kökünden hakkaniyete aykırı hale getirmektedir. Yargılamanın tüm aşamalarında silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin güvence altına alınması, hukuk devleti olmanın vazgeçilmez bir gereğidir. Asıl kural, iddia makamı ile savunma makamının iddia ve delillerini eşit şartlarda sunabilmesi, hakimin ise uyuşmazlığın çözümü için belirleyici nitelikteki delilleri bizzat toplayarak tarafların huzurunda tartışmaya açmasıdır. Özellikle devletin gözetim ve denetimi altındaki ceza infaz kurumlarında yürütülen disiplin soruşturmalarına konu idari tutanakların, yargı makamlarınca mutlak ve aksi ispatlanamaz kesin belgeler olarak kabul edilmemesi, savunmanın ileri sürdüğü makul delillerin derinlemesine araştırılarak maddi gerçeğe ulaşılması gerektiği temel bir ceza muhakemesi kuralı olarak vurgulanmıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda Anayasa Mahkemesi, disiplin cezasına konu edilen eylemin ispatı bakımından ilk derece mahkemesi konumundaki infaz hakimliğinin yürüttüğü yargılama sürecini, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri çerçevesinde titizlikle ve detaylı bir biçimde incelemiştir. Başvurucunun, olayın kurum tutanağında anlatıldığı gibi tek taraflı ve haksız bir saldırı şeklinde gerçekleşmediğine yönelik savunmasını ispatlamak için ileri sürdüğü en önemli deliller, olayı bizzat gören bir tanığın dinlenmesi ve olayın yaşandığı yeri doğrudan gören güvenlik kamerası kayıtlarının getirtilerek incelenmesidir. Söz konusu deliller, olayın gerçekte nasıl yaşandığını aydınlatabilecek nitelikte hayati öneme sahip materyallerdir.

İnfaz Hakimliği, yargılamanın başlangıcında bu delillerin önemini takdir ederek toplanmasına yönelik ara kararlar kurmuş olmasına rağmen, daha sonraki aşamalarda çelişkili bir tutum sergilemiştir. Mahkeme, gösterilen tanığın cezaevinden tahliye edilmiş olmasını gerekçe göstererek dinlenmesinden tamamen vazgeçmiş, kurumu tarafından mahkeme dosyasına gönderilen ve olayı aydınlatacak en net delil olan kamera kayıtlarını ise hiçbir şekilde çözümlemeden, izlemeden ve tarafların tartışmasına açmadan dosyada bırakmıştır. Hakimlik, sadece ve sadece ceza infaz kurumu personeli tarafından tutulan tutanağa itibar etmiş, bu tutanağı düzenleyen görevlilerin şikayet eden aleyhine gerçeğe aykırı tutanak düzenlemeleri için görünürde herhangi bir neden bulunmadığı şeklindeki tamamen varsayıma dayalı bir gerekçeyle şikayeti esastan reddetmiştir. Bu durum, uyuşmazlıkta zaten hürriyeti kısıtlanmış ve zayıf konumda olan başvurucuyu, elindeki tüm gücü kullanan devletin idari aygıtı karşısında çok daha dezavantajlı ve çaresiz bir duruma düşürmüştür.

Yüksek Mahkeme, adil bir yargılamada hakkaniyetin sağlanması için idarenin tutanağına karşı başvurucunun iddia ve delillerinin dosyaya eksiksiz celbedilip, infaz hakimliği huzurunda şeffaf bir biçimde tartışılarak iddia ve savunma arasındaki güçler dengesinin mutlaka sağlanması gerektiğini tespit etmiştir. İnfaz Hakimliğinin, başvurucunun savunmasına temel dayanak olarak gösterdiği belirleyici nitelikteki tanık ve kamera kaydı delillerini hiçbir şekilde değerlendirmemesi ve neden kabul edilmediğine dair hukuken tatmin edici bir gerekçe oluşturmaması, çelişmeli yargılama ilkesini ağır şekilde zedelemiştir. Ağır Ceza Mahkemesinin de yapılan itiraz üzerine mahkemedeki bu açık usul eksikliklerini gidermediği, yargılamanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki iddiaları karşılamadığı görülmüştür. Disiplin soruşturması ve yargılama süreci bir bütün olarak ele alındığında, başvurucunun menfaatlerini koruyan temel usuli güvencelerin sağlanmadığı, savunma hakkının kısıtlandığı ve yargılamanın adil olmaktan tamamen uzaklaştığı anlaşılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve yeniden yargılama yapılması talebiyle başvuruyu kabul etmiştir.