Anayasa Mahkemesi Evrim Aydar ve Nermin Bilgin Kararı 2021/62868 B.

Bu karar, sendika hakkının kullanım sınırları, kamu görevlilerinin sendikal eylemleri nedeniyle cezalandırılmaları ve bu bağlamda idarenin işlem tesis ederken dayanması gereken hukuki gerekçelerin niteliği konusunda çok boyutlu ve önemli bir hukuki zemin oluşturmaktadır. Anayasa Mahkemesi, kamu görevlilerinin üyesi oldukları sendikanın aldığı meşru kararlara uyarak mesleki, ekonomik ve sosyal haklarını korumak amacıyla gerçekleştirdikleri eylemlerin, temel haklar kapsamında koruma altında olduğunu net bir şekilde vurgulamıştır. Özellikle öğretmenlerin, uzmanlık alanlarına girmeyen, idarenin kendi sorumluluğunda bulunan ve mevzuatla açık bir şekilde kendilerine verilmeyen nöbet görevlerine karşı sendikal düzeyde ortak bir tepki göstermelerinin, doğrudan doğruya disiplin cezasına konu edilemeyeceği belirtilmiştir.

Benzer davalarda ve idari soruşturmalarda bu kararın emsal etkisi oldukça güçlü ve yönlendirici olacaktır. İdarelerin ve derece mahkemelerinin, kamu görevlilerine disiplin cezası verirken salt şekli bir eylemin gerçekleşmiş olmasına veya bir nöbetin kısmen tutulmamış olmasına değil, eylemin arkasındaki hak arama saikine, bir sendikal karara dayanıp dayanmadığına ve bu kararın meşru bir mesleki menfaati koruyup korumadığına dikkat etmeleri gerektiği açıkça ortaya konulmuştur. Yargı mercilerinin, sendikal hakka yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninde zorunlu bir ihtiyacı karşıladığını ilgili ve yeterli gerekçelerle kanıtlaması zorunluluğu, idarenin keyfi veya salt şekilci cezalandırma pratiklerinin önüne geçilmesi açısından büyük bir pratik ve doktriner değere sahiptir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

İzmir ilinde farklı ortaokullarda öğretmen olarak görev yapan ve Eğitim ve Bilim İşgörenleri Sendikası (EĞİTİM-İŞ) üyesi olan başvurucular Evrim Aydar ve Nermin Bilgin, üyesi bulundukları sendikanın merkez yönetim kurulu tarafından alınan eylem kararı doğrultusunda okul servis araçlarının kontrolüne ilişkin nöbet görevlerini yerine getirmemişlerdir. Sendika, öğretmenlerin asli görevi olmayan, görev tanımlarında yer almayan ve tamamen servis taşımacıları ile okul idaresinin denetiminde olması gereken öğrencileri servise bindirme, yoklama alma, sürücü belgesi ve araç muayene belgelerini kontrol etme gibi uzmanlık alanlarına girmeyen görevlerin hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle üyelerine eylem çağrısında bulunmuştur. Öğretmenler, bu karara uyarak yasal haklarını kullanmışlardır.

Okul idareleri, nöbet görevlerini eksik yaptıkları gerekçesiyle başvurucu öğretmenler hakkında ayrı ayrı tutanak tutmuş ve hızla disiplin soruşturması başlatmıştır. Yürütülen idari soruşturma sonucunda her iki öğretmene de mazeretsiz olarak göreve gelmemek veya görev sınırlarına uymamak gerekçesiyle aylıktan kesme cezası verilmiştir. Başvurucular, tamamen sendikal faaliyet kapsamında gerçekleştirdikleri barışçıl eylem nedeniyle verilen bu idari cezaların haksız ve hukuka aykırı olduğunu belirterek idare mahkemelerinde iptal davası açmışlardır. Derece mahkemelerinin bu iptal davalarını reddetmesi ve istinaf süreçlerinin de aleyhlerine sonuçlanması üzerine, sendika hakkının ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunulmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa m.51 kapsamında güvence altına alınan sendika hakkı çerçevesinde çok yönlü bir hukuki inceleme yapmıştır. Sendika hakkı, kamu görevlilerinin çalışma hayatına ilişkin ortak ekonomik, sosyal ve mesleki hak ve menfaatlerini korumak, çalışma koşullarını iyileştirmek ve idare karşısında daha güçlü bir konumda hak aramak amacıyla eylem yapma özgürlüğünü güvence altına almaktadır.

Olayda idarenin disiplin cezasına dayanak gösterdiği temel idari ve yasal kurallar, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.125 ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.124 hükümleri olup, bu maddeler kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve yönetmeliklerin emrettiği ödevleri yerine getirmeyen memurlara disiplin cezası verileceğini düzenlemektedir. Disiplin cezası verilirken idare ve derece mahkemeleri, Millî Eğitim Bakanlığı Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği'nin müdür yardımcısı ve öğretmenlerin nöbet görevini düzenleyen maddesine, Millî Eğitim Bakanlığı Taşıma Yoluyla Eğitime Erişim Yönetmeliği'nin 13. maddesine ve Okullarda Güvenlik Önlemlerinin Alınması Genelgesi'nin taşımalı okul servis araçlarının kontrolüne ilişkin bentlerine dayanarak ceza tesis etmiştir.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, kamu görevlilerinin üyesi oldukları sendikaların hak arama amaçlı çağrısı üzerine gerçekleştirdikleri eylemler nedeniyle disiplin cezası veya idari yaptırım almaları, doğrudan doğruya sendika hakkına müdahale niteliğindedir. Bu müdahalenin Anayasa'ya ve evrensel hukuk normlarına uygun kabul edilebilmesi için mutlaka şekli bir kanuni dayanağının bulunması, kamu düzeni gibi meşru bir amaca hizmet etmesi ve en önemlisi demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun, zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılıyor olması şarttır. İdare ve yargı makamlarının, sendikal bir eylemi cezalandırırken müdahalenin orantılı olduğunu ve meşru amacı haklı kılan, eylemin sendikal bağlamını irdeleyen ilgili ve yeterli gerekçeleri kararlarında sunmaları katı bir hukuki zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların disiplin cezası ile cezalandırılmasının Anayasal güvence altındaki sendika hakkına yönelik ağır bir müdahale olduğunu kesin olarak tespit etmiştir. İdarenin tesis ettiği disiplin cezası işlemlerinin kanuni bir dayanağı bulunmakla birlikte, bu müdahalenin demokratik bir toplumda gerçekten gerekli olup olmadığı, orantılılık ilkesine uyup uymadığı hususu Yüksek Mahkemece titizlikle irdelenmiştir.

Kararda, öğretmenlerin eğitim ortamındaki nöbet görevinin eğitim ve öğretim hizmetlerinin düzenli yürütülmesinde asli bir unsur olduğu genel prensip olarak kabul edilmiştir. Anayasa Mahkemesi, bu başvuruyu önceki içtihatlarından (özellikle nöbet tutmama eylemlerini konu alan Osman Bayat ve diğerleri kararından) ayırarak değerlendirmiştir. Önceki içtihatlara konu olan vakalarda öğretmenler hiçbir şekilde nöbet tutmamayı değil, tuttukları nöbetin ücretinin ödenmesini talep etmekteyken; bu dosyada başvurucular doğrudan doğruya yerine getirmeleri istenen görevin yasal sınırlarını ve mesleki niteliğini tartışmaya açmışlardır. Başvurucuların somut eylemi, genel anlamda nöbet tutmamaya veya eğitimi aksatmaya yönelik değil, özellikle nöbetçi öğretmenin yasal görevleri arasında yer almadığını savundukları okul servislerinin fiziki ve idari kontrolüne ilişkindir. Nitekim Anayasa Mahkemesi, olay tarihinden sonra 2024 yılında ilgili yönetmeliklerde yapılan mevzuat değişiklikleriyle bu görevlerin sınırlarının yeniden çizildiğini, taşımadan sorumlu idareci ve öğretmenlerin yetki alanlarının yeni baştan belirlendiğini de tespitlerinde dikkate almıştır.

Anayasa Mahkemesi, idare ve derece mahkemelerinin kararlarını bütüncül bir yaklaşımla incelediğinde, başvurucuların eyleminin dayanağı olan "servis kontrol görevinin nöbet görevi kapsamını aştığı" ve "uzmanlık gerektiren bir idari iş yükü olduğu" yönündeki esaslı, meşru ve davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki itirazlarının hiçbir şekilde karşılanmadığını saptamıştır. Mahkemeler, eylemin hukuki boyutunu, öğretmenlerin itiraz gerekçelerini ve sendikal bağlamını irdelemeksizin, eylemi salt mazeretsiz nöbet tutmama ve kurallara uymama olarak değerlendirip sendika kararını geçerli bir mazeret saymamışlardır.

Oysa demokratik bir hukuk devletinde, sendikal hak kapsamında yapılan barışçıl ve orantılı eylemlere disiplin cezası verilirken, bu müdahalenin zorunlu bir sosyal ihtiyacı karşıladığının idare ve yargı makamlarınca ilgili ve yeterli hukuki gerekçelerle ortaya konulması gerekmektedir. Derece mahkemelerinin eksik inceleme ve yetersiz gerekçelerle, savunmaları dikkate almadan verdikleri ret kararları, başvurucuların örgütlenme özgürlüğüne ve sendikal haklarına açıkça orantısız bir yük getirmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucuların sendika hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.