Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Sinem Acar | 2016/11317 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Sendikal eylemler kamu hizmetini sürekli aksatamaz.
• Öğretmenlerin nöbet tutmaması eğitim hakkını olumsuz etkiler.
• Yapısal reform talepleri için sürekli iş bırakılamaz.
• Sendika hakkı sınırsız eylem serbestisi tanımaz.
• Ölçülü disiplin cezaları sendika hakkını ihlal etmez.

Bu karar, kamu görevlilerinin sendikal faaliyetleri kapsamında aldıkları eylem kararlarının sınırlarını ve bu sınırların kamu hizmetinin sürekliliği ilkesiyle olan ilişkisini hukuken netleştirmektedir. Anayasa Mahkemesi, sendikaların üyelerinin ekonomik ve sosyal haklarını korumak için çeşitli eylemler yapabileceğini kabul etmekle birlikte, bu eylemlerin kamu hizmetini, özellikle de eğitim ve öğretim gibi temel bir anayasal hakkı süresiz ve fiilî olarak kesintiye uğratacak boyuta ulaşmaması gerektiğinin altını titizlikle çizmiştir. Öğretmenlerin nöbet görevinin okul ve öğrenci güvenliği açısından taşıdığı kritik önem vurgulanarak, bu görevin sendika kararıyla süresiz olarak yerine getirilmemesinin yasal sınırları aştığına hükmedilmiştir. Bu çerçevede, sendikal eylem hakkının, öğrencilerin üstün yararı ve okul güvenliği gibi hayati öneme sahip kamusal menfaatleri tehlikeye atacak şekilde kullanılamayacağı somut bir biçimde ortaya konmuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu karar, sendikal eylemlerin meşruiyeti konusunda önemli bir ölçüt getirmektedir. Zira yasal ve yapısal reform gerektiren taleplerin (örneğin nöbet ücreti tahsisi) karşılanması için politika yapım süreçlerinin beklenmesi gerektiği, bu süreçte iyi yönetişim ilkelerine aykırı olarak kamu hizmetini sekteye uğratan sürekli eylemlerin haklı görülemeyeceği ve disiplin yaptırımına tabi tutulabileceği içtihat hâline getirilmiştir. Bu yaklaşım, idare mahkemelerinin ve disiplin amirlerinin sendikal eylemlere bağlı cezalarda eylemin süresi, amacı ve kamu hizmetine etkisini ölçülülük ilkesi çerçevesinde nasıl tartmaları gerektiğine dair uygulamaya yönelik net bir rehber sunmaktadır. Karar, idarenin kamu düzenini sağlama yükümlülüğü ile sendikal hakların kullanımı arasındaki hassas dengede idareye haklı bir takdir alanı bırakıldığını göstermesi bakımından büyük öneme sahiptir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Batman ilinde bir lisede öğretmen olarak görev yapan ve aynı zamanda Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası (EĞİTİM SEN) üyesi olan başvurucu, üyesi olduğu sendikanın aldığı "nöbet görevlerinin ücretlendirilmesi" talepli eylem kararına uyarak 1 Nisan 2015 ile 10 Haziran 2015 tarihleri arasında toplam on iki kez okul nöbeti görevini yerine getirmemiştir. Uyuşmazlık, kamu görevlilerinin mali haklarını iyileştirme maksadıyla başvurdukları bu yöntemin hukuki sınırlarına ilişkindir. Okul idaresi, başvurucunun bu eylemleri nedeniyle disiplin soruşturması başlatmış ve yasal mevzuat uyarınca kendisine uyarma cezası vermiştir. Başvurucu, verilen bu disiplin cezasının haksız olduğunu belirterek iptali talebiyle idare mahkemesine dava açmıştır. Ancak idare mahkemesi, nöbet tutmama eyleminin süreklilik arz etmesi, okul güvenliğini ve eğitim işleyişini tehlikeye düşürmesi gerekçeleriyle davanın reddine karar vermiştir. Ret kararının istinaf aşamasında da kesinleşmesi üzerine başvurucu, sendikal faaliyetleri nedeniyle haksız yere disiplin cezası aldığını savunarak sendika hakkının ihlal edildiği iddiasıyla bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkı ve bu hakkın kamu görevlileri yönünden kullanım sınırları çerçevesinde hukuki değerlendirme yapmıştır. Başvurucuya verilen disiplin cezasının yasal dayanağı, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.125 hükmüdür. Anılan kanunun birinci fıkrasının (A) bendinin (a) alt bendinde yer alan "verilen emir ve görevlerin tam ve zamanında yapılmasında, görev mahallinde kurumlarca belirlenen usul ve esasların yerine getirilmesinde, görevle ilgili resmî belge, araç ve gereçlerin korunması, kullanılması ve bakımında kayıtsızlık göstermek veya düzensiz davranmak" fiili, kamu görevlileri için uyarma cezasını gerektiren bir eylem olarak açıkça düzenlenmiştir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, kamu görevlileri sendikalarının faaliyet alanları geniştir ve üyelerinin ekonomik, sosyal veya mesleki haklarını korumak amacıyla meşru sınırlar içinde çeşitli eylemler (basın açıklaması, imza kampanyası, bir veya birkaç günlük uyarı grevi vb.) düzenleyebilirler. Sendikal faaliyet kapsamında gerçekleştirilen, kamu hizmetini felce uğratmayan ölçülü eylemler nedeniyle kamu görevlilerine disiplin cezası verilmesi genel olarak sendika hakkının ihlali kabul edilmektedir. Ancak bu hak sınırsız değildir.

Anayasa Mahkemesi doktrinine göre, yeni bir özlük hakkı (örneğin nöbet görevi karşılığında ek ücret tahsisi) elde etmek amacıyla yapılan yapısal reform taleplerinde, bu reformların hayata geçirilmesi siyasi, yasal ve teknik süreçler gerektirir. Sendikalar, politika yapıcıları harekete geçirmek için çeşitli hukuki araçları kullanabilirken, eğitim ve öğretim gibi kesintisiz yürütülmesi gereken temel bir kamu hizmetini tamamen işlevsiz bırakacak şekilde, süresiz ve sürekli iş bırakma (nöbet tutmama) eylemleri iyi yönetişim ilkeleriyle bağdaşmaz. Öğrencilerin eğitim hakkı ile can ve mal güvenliklerinin korunması için asli bir görev olan okul nöbetinin uzun süreli ifa edilmemesi, demokratik toplum düzeninin sınırlarını aşan, orantısız bir davranış olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun sendika kararı doğrultusunda nöbet görevini iki ayı aşkın bir süre boyunca toplam on iki kez yerine getirmemesini idarenin işleyişi ve kamu düzeni çerçevesinde detaylı bir biçimde irdelemiştir. Öncelikle, sendikaların nöbet görevi karşılığında ek ücret ödenmesi yönündeki taleplerinin kamu görevlilerinin çalışma hayatıyla doğrudan ilgili olduğu ve bu nedenle uyuşmazlığın sendika hakkı kapsamında incelenmesi gerektiği tespit edilmiştir. Ancak Mahkeme, bu talebin idarenin anlık olarak çözebileceği basit bir yönetsel düzenlemeden ziyade, yasal ve yapısal bir reform gerektirdiğine bilhassa dikkat çekmiştir.

Somut olayda, sendikanın aldığı karar üzerine öğretmenlerin nöbet görevini süresiz ve fiilî olarak kesintiye uğratması, okullarda eğitim ve öğretim faaliyetlerinin sağlıklı ve güvenli bir şekilde sürdürülmesini açıkça tehlikeye atmıştır. Mahkeme, nöbet görevinin yalnızca basit bir idari mesai uygulaması olmadığını; öğrencilerin ders dışı zamanlardaki bedensel ve ruhsal güvenliklerinin sağlanması, ders çizelgelerinin düzgün uygulanması ve okulun fiziksel şartlarının kontrolü gibi çok hayati işlevleri bulunduğunu vurgulamıştır. Başvurucunun bu görevi ısrarla ve uzun süreli olarak yerine getirmemesi, sendikal eylem serbestisi sınırlarını fazlasıyla aşarak asli kamu hizmetinin ciddi şekilde aksamasına, okul idaresinin zafiyete uğramasına yol açmıştır.

Derece mahkemelerinin kararlarında da altı çizildiği üzere, başvurucuya gerçekleştirdiği bu sürekli eylemi nedeniyle disiplin cezalarının en hafifi olan "uyarma" cezasının verilmesi, kamu hizmetindeki bu sürekli ve fiilî ihlale son verilmesi ve okul düzeninin yeniden tesis edilmesi amacıyla idare tarafından uygulanmış ölçülü bir müdahaledir. İdarenin bu yöndeki müdahalesinin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığı ve başvurucunun eylemlerinin niteliği dikkate alındığında uygulanan cezanın orantılı olduğu sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, sendika hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.