Anayasa Mahkemesi Serdar Memiç Kararı 2020/36454 B.

Bu karar, hukuk yargılaması yürüten mahkemelerin, aynı olgulara dayanan ve eş zamanlı olarak devam eden ceza yargılamaları sırasındaki gerekçelendirme sınırlarını net bir biçimde çizmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, işe iade davalarında bölge adliye mahkemelerinin fesih nedenlerini değerlendirirken kullandığı ifadelerin, ceza hukuku bağlamında bir mahkûmiyet veya suçluluk iması barındırmadığı sürece masumiyet karinesini ihlal etmeyeceğini açıkça ortaya koymuştur. İş sözleşmesinin feshine ilişkin uyuşmazlıklarda mahkemelerin, işçinin eyleminin işverenin güvenini sarsıp sarsmadığını tespit etme yetkisi bulunmaktadır. Bu idari ve hukuki tespitin yapılması, kişinin doğrudan ceza hukuku anlamında suçlu ilan edildiği anlamına gelmemektedir.

Emsal etkisi açısından bu karar, iş mahkemelerinin ve bölge adliye mahkemelerinin gerekçeli kararlarını kaleme alırken seçtikleri kelimelerin ve kurdukları cümlelerin bağlamının ne kadar kritik olduğunu göstermektedir. Karar, hukuk hâkiminin, işçinin eyleminin iş ilişkisi üzerindeki olumsuz etkisini, örneğin güven sarsıcı davranış olgusunu değerlendirirken, bunu ceza hukuku terminolojisiyle kesin bir suç isnadına dönüştürmediği müddetçe masumiyet karinesinin korunacağını güvence altına almaktadır. Uygulamada, devam eden ceza davaları bekletici mesele yapılmadan verilen hukuk mahkemesi kararlarında sıklıkla karşılaşılan masumiyet karinesi tartışmalarına çok güçlü bir rehberlik sunmakta, hukuki sözleşme ihlali tespiti ile cezai isnat arasındaki o son derece ince ve hayati çizgiyi aydınlatmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, çalıştığı bankadaki iş akdinin, saadet zinciri benzeri bir yapılanmaya dâhil olarak yüksek borç altına girdiği ve kurum için potansiyel risk oluşturduğu gerekçesiyle feshedilmesi üzerine işverene karşı işe iade davası açmıştır. Yerel mahkeme, feshi haksız bularak başvurucunun işe iadesine karar vermiştir. Ancak davalı bankanın itirazı üzerine dosyayı inceleyen bölge adliye mahkemesi, başvurucunun banka müşterilerini söz konusu oluşuma dâhil etmeye aracılık ettiğinin sabit olduğunu ve işverene karşı güven sarsıcı davranışta bulunduğunu belirterek davanın reddine hükmetmiştir.

Bu süreçte başvurucu hakkında dolandırıcılık suçlamasıyla açılan ceza davası ise beraatle sonuçlanmıştır. Başvurucu, bölge adliye mahkemesi kararında yer alan ifadelerin, henüz ceza yargılaması devam ederken kendisini suçlu gibi gösterdiğini ve masumiyet karinesini ihlal ettiğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önündeki uyuşmazlığı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 38 çerçevesinde güvence altına alınan masumiyet karinesi bağlamında derinlemesine incelemiştir. Masumiyet karinesi, hakkında suç isnadı bulunan bir kişinin, adil bir yargılama sonunda suçlu olduğuna dair kesin yargı hükmü tesis edilene kadar suçlu sayılmamasını güvence altına alan evrensel ve temel bir hukuk devleti ilkesidir.

Yerleşik Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre masumiyet karinesinin sağladığı anayasal güvencenin iki farklı yönü bulunmaktadır. Güvencenin birinci yönü, kişi hakkındaki ceza yargılaması tam olarak sonuçlanıncaya kadar geçen süreçle ilgilidir. Bu hassas aşamada, sadece ceza yargılamasını yürüten mahkemelerin değil, diğer tüm idari ve adli makamların da işlem ve kararlarında, kişinin suçlu olduğu yönünde erken açıklamalarda ve imalarda bulunması kesinlikle yasaktır. Dolayısıyla, ceza yargılaması ile eş zamanlı olarak yürütülen idari, hukuki veya disiplin soruşturmalarında da bu karinenin ihlal edilme riski her zaman bulunmaktadır.

Anılan güvencenin ikinci yönü ise ceza yargılaması sonucunda beraat veya mahkûmiyet dışında farklı bir hüküm kurulduğunda devreye girmektedir. Bu durum, kamu makamlarının sonraki tüm yargılama süreçlerinde kişinin masumiyetinden şüphe duyulmasına yol açacak, toplum nezdinde kişinin kesinlikle suçlu olduğu izlenimini uyandıracak her türlü işlem, söylem ve uygulamalardan özenle kaçınmasını zorunlu kılmaktadır.

Ancak Anayasa Mahkemesinin daha önceki emsal nitelikteki kararlarında da hassasiyetle vurgulandığı üzere, eş zamanlı yürütülen farklı yargılamalarda, hukuk veya idare mahkemelerinin sadece somut olayın şartlarını kendi mevzuatları bağlamında değerlendirdiği, isnat edilen suçun vasfı ve mahiyetini ceza hukuku anlamında tartışmadığı ve cezai bir ithamda bulunmadığı istisnai durumlarda masumiyet karinesine yönelik hukuksuz bir müdahaleden söz edilemeyeceği yerleşik bir kural olarak benimsenmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucu hakkındaki ceza ve hukuk yargılaması süreçlerinin birbirine paralel ve eş zamanlı olarak yürütüldüğünü tespit etmiştir. İş akdinin feshine karşı açılan hukuk davasının, dolandırıcılık suçlamasıyla yürütülen ceza yargılaması henüz derdest iken sonuçlanması nedeniyle, başvurucunun suçluluğunun hukuk mahkemesinin karar verdiği o tarihte hükmen sabit olmadığı önemle vurgulanmıştır. Bu sebeple uyuşmazlık, masumiyet karinesinin birinci yönü olan kesinleşmiş mahkûmiyet öncesi erken açıklama yasağı bağlamında büyük bir titizlikle ele alınmıştır.

İnceleme neticesinde, bölge adliye mahkemesinin kararı kaldırırken kullandığı ifadelerin, idari soruşturma dosyasına dayalı olarak başvurucunun bir oluşuma dâhil olduğu ve banka müşterilerini de bu oluşuma dâhil etmeye aracılık ettiği yönündeki saf olgusal tespitlerden ibaret olduğu görülmüştür. Bölge adliye mahkemesinin, söz konusu eylemlerin sadece işveren bankanın güvenini sarsıp sarsmadığı ile sınırlı bir inceleme yaptığı, dolandırıcılık suçunun yasal unsurlarının oluşup oluşmadığına ya da başvurucunun doğrudan cezai bir sorumluluğu bulunduğuna dair hiçbir yargısal tespit veya imada bulunmadığı net olarak belirlenmiştir.

Kararda yer alan ifadelerin gerek kullanılan dilin yapısı gerekse içinde bulunduğu bağlamı itibarıyla ceza hukuku anlamında ve teknik unsurlarıyla yargılamaya konu suça veya bu suçun işlendiğine işaret etmediği açıktır. Bölge adliye mahkemesi, ceza yargılamasına dair hukuki bir irdeleme yapmaktan özenle kaçınmış, sadece iş hukuku prensipleri çerçevesinde güven sarsıcı davranış unsurunun gerçekleşip gerçekleşmediğini değerlendirmekle yetinmiştir. İlgili uyuşmazlıkta mahkeme tarafından suçun varlığına yönelik peşin bir kabul ile hareket edilmediği için kullanılan dilin ve gerekçenin anayasal düzeyde masumiyet karinesini zedeleyecek bir boyuta ulaşmadığı kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, masumiyet karinesinin ihlal edilmediğine karar vermiştir.