Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Sendika üyesi olmayanlardan aidat kesintisi yapılabilir.
• Aidat oranlarındaki farklılık makul sebebe dayanmalıdır.
• Farklı aidat oranları ölçülülük ilkesine uygun olmalıdır.
• Mahkemelerin eksik incelemesi doğrudan hak ihlali doğurmayabilir.
• Lehe verilen kararlarda temel hakkın zedelendiğinden bahsedilemez.

Bu karar, kamu personeli sendikacılığında ve özellikle idareler ile yetkili sendikalar arasında akdedilen sosyal denge sözleşmelerinde sıklıkla karşılaşılan aidat kesintileri konusunda hukuken son derece önemli bir sınır çizmektedir. Karar, yetkili sendika ile kamu işvereni arasında akdedilen toplu sözleşmelerin tarafı olmayan kamu görevlilerinden dayanışma aidatı veya sosyal denge aidatı kesilmesinin prensip olarak sendika hakkını doğrudan ihlal etmediğini, ancak sendika üyeleri ile üye olmayanlar arasında uygulanan kesinti oranlarındaki fahiş farklılıkların objektif ve anayasal denetime tabi olduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, sendika üyesi olanlardan yüzde bir veya iki oranında kesinti yapılırken, üye olmayanlardan yüzde on gibi cezalandırıcı nitelikte oranlarda kesinti yapılmasının mutlak surette makul, nesnel ve meşru bir temele dayanması gerektiğinin altını çizmiştir.

Uygulamadaki emsal etkisi ve önemi değerlendirildiğinde, bu karar yerel mahkemelerin ve istinaf mercilerinin sözleşme serbestisi kisvesi altında kamu görevlilerinin negatif sendika hakkını zedeleyebilecek orantısız kesintilere nasıl yaklaşması gerektiğine dair çok net bir anayasal perspektif sunmaktadır. Karara göre, eğer bölge idare mahkemesi gibi bir kanun yolu mercii, farklı aidat oranlarının orantılılık testini derinlemesine ve anayasal standartlarda yapmasa bile, sonuç itibarıyla eşitsizliği ortadan kaldıracak ve başvurucunun aleyhine olan haksız kesinti farkını iade edecek bir karar vermişse, sırf mahkeme gerekçesindeki anayasal test eksikliği nedeniyle sendika hakkının ihlal edildiği söylenemez. Bu yaklaşım, yargısal süreçlerdeki salt usuli eksikliklerin veya gerekçelendirme farklılıklarının, nihai sonucun vatandaş lehine olduğu ve mağduriyetin fiilen giderildiği durumlarda anayasal bir ihlal sebebi sayılamayacağını göstererek hem usul ekonomisi hem de hakkaniyet dengesi açısından uygulayıcılara yol gösterici, güçlü bir içtihat niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Kamu idaresinde görev yapmakta olan başvurucu, çalıştığı idare ile yetkili sendika olan BEM-BİR-SEN arasında 2015 ile 2020 yılları arasındaki dönemleri kapsayacak şekilde farklı tarihlerde imzalanan Sosyal Denge Sözleşmeleri kapsamında, maaşından haksız ve orantısız yere aidat kesintisi yapıldığı iddiasıyla uyuşmazlık başlatmıştır. İlgili sözleşmelerde, BEM-BİR-SEN üyesi olan çalışanlardan aylık sosyal denge yardım tutarı üzerinden her ay yüzde bir veya yüzde iki oranında kesinti yapılması öngörülürken, sendika üyesi olmayan çalışanlardan ise yüzde iki veya yüzde on gibi çok daha yüksek oranlarda kesinti yapılacağı kurala bağlanmıştır.

Başvurucu, bahsi geçen sendikaya hiçbir şekilde üye olmamasına rağmen maaşından sözleşme hükümleri doğrultusunda yüksek oranlı kesintiler yapıldığını, bu kesintilerin hukuka aykırı olduğunu ve sendikal ayrımcılığa neden olduğunu belirterek, öncelikle idareye başvurmuş ve yapılan kesintilerin durdurularak geçmişe dönük tahsilatların yasal faiziyle tarafına iadesini talep etmiştir. İdareye yaptığı başvurunun zımnen reddedilmesi üzerine konuyu yargıya taşıyan başvurucunun davasında yerel mahkeme, kesintilerin tamamen iadesine karar vermiştir. Ancak davalı idarenin istinaf yoluna başvurması neticesinde istinaf mahkemesi, sendika üyesi olanlardan kesilen oranda dayanışma aidatının üye olmayanlardan da alınabileceğine, sadece bu temel oranı aşan haksız kısmın süresi içinde talep edilmesi hâlinde iadesine hükmetmiştir. Başvurucu ise kendisinden hiçbir koşulda dayanışma aidatı kesilemeyeceğini ve tüm kesintilerin yasal süre sınırı gözetilmeksizin iade edilmesi gerektiğini savunarak Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde temel alınan ana anayasal kural, Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika kurma ve sendikal faaliyetlerde bulunma hakkı ile Anayasa'nın 10. maddesinde düzenlenen eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağıdır. Sendika hakkı, yalnızca bireylerin istedikleri bir sendikaya özgürce üye olabilme hakkını (pozitif sendika özgürlüğü) değil, aynı zamanda hiçbir sendikaya üye olmamaya veya üyelikten ayrılmaya zorlanamama hakkını da (negatif sendika özgürlüğü) anayasal güvence altına almaktadır.

Bu anayasal güvenceler çerçevesinde somut uyuşmazlıkta öne çıkan ve mahkemelerin değerlendirmesine esas teşkil eden temel kanuni düzenleme, 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu hükümleridir. İlgili kanun, kamu görevlilerinin mali ve sosyal haklarının belirlenmesinde toplu sözleşme süreçlerini düzenlemekle birlikte, bu sözleşmelerden yararlanma koşullarını ve aidat yükümlülüklerini de hukuki bir çerçeveye oturtmaktadır. Sosyal denge tazminatı, yerel yönetimlerde görev yapan kamu görevlilerine ödenen ve yetkili sendika ile yapılan toplu sözleşme ile belirlenen spesifik bir mali haktır.

Anayasa Mahkemesinin kamu personel rejimine, eşitlik ilkesine ve sendikal haklara ilişkin yerleşik içtihatlarına göre, en çok üyeye sahip yetkili sendika ile kamu işvereni arasında bağıtlanan toplu sözleşmelerde, sözleşmenin tarafı olan sendikaya üye olanlar ile üye olmayanlar arasında sosyal denge tazminatından yararlanma şartları bakımından belirli farklılıklar öngörülebilmesi prensipte mümkündür. Ancak Anayasa yargısı, bu noktada çok kesin bir sınır çizer: Yaratılan bu farklı muamelenin, mutlaka sendikalaşmayı teşvik amacı taşıyan nesnel ve haklı bir sebebe dayanması hukuk devletinin vazgeçilmez bir gereğidir.

Doktrin tanımları ve Anayasa Mahkemesi prensipleri uyarınca, eğer uyuşmazlıkta nesnel ve haklı bir sebep bulunuyorsa, bu durumda da farklı muameleyle taraf sendikaya üye olmayanlara yüklenen mali veya hukuki külfetin "orantılı" olup olmadığı çok sıkı bir anayasal teste tabi tutulmalıdır. Salt sendika üyesi olmamak gerekçesiyle çok yüksek ve cezalandırıcı oranlarda aidat kesilmesi, negatif sendika özgürlüğünü doğrudan zedeleyici ve çalışanları maddi baskı altında zorla sendika üyesi yapmaya yöneltici bir nitelik taşır. Bu nedenle derece mahkemelerinin, idari işlemler ve sözleşme hükümleri üzerinde yargısal denetim yaparken, eşitlik ve ayrımcılık yasağı çerçevesinde anayasal orantılılık ve makuliyet ilkelerini temel alması, kararlarını bu somut kriterler üzerinden şekillendirmesi zorunludur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun maaşından rızası hilafına yapılan sosyal denge tazminatı aidatı kesintilerine dair derece yargı mercilerinin, özellikle de istinaf mahkemesinin hukuki yaklaşımlarını titizlikle incelemiştir. Uyuşmazlığın istinaf aşamasında, Bölge İdare Mahkemesi tarafından sendika üyesi olanlar ile olmayanlar arasında farklı oranlarda aidat kesilmesini öngören toplu sözleşme hükümleri değerlendirilmiş ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu kapsamında öngörülen başvuru ve dava açma süreleri dikkate alınarak bir hüküm kurulmuştur. İstinaf mahkemesi, başvurucudan yalnızca sendika üyesi olan kamu görevlilerinden kesilen "dayanışma aidatı" oranında kesinti yapılabileceğine karar vermiş ve zamanaşımı süresi içinde kalan dönem bakımından başvurucudan fazladan tahsil edilen haksız kesintilerin iadesine kesin olarak hükmetmiştir.

Yüksek Mahkeme incelemesinde, daha önce benzer uyuşmazlıklar üzerine verilen emsal kararlarını hatırlatarak derece mahkemelerinin yükümlülüklerine dikkat çekmiştir. Emsal içtihatlara göre, yetkili sendika üyeleriyle üye olmayanlar arasında uygulanan aidat kesintisi farklılıklarının nesnel ve haklı bir sebebe dayanıp dayanmadığı ile bu oranın ölçülü olup olmadığı hususlarının, yerel mahkemelerce detaylı bir anayasal incelemeye tabi tutulması gerekmektedir. Somut başvuruda Bölge İdare Mahkemesinin, Anayasa Mahkemesinin aradığı bu anayasal orantılılık ve makuliyet testini derinlemesine yapmadan, sadece sosyal denge tazminatı kesintilerinin sendikalı olanlarla olmayanlar arasında farklı olamayacağı sonucuna doğrudan ulaştığı tespit edilmiştir.

Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi, Bölge İdare Mahkemesinin karar gerekçesinde yer alan bu eksik anayasal incelemenin, başvurucu aleyhine fiili bir hak ihlali doğurup doğurmadığını da dikkatle değerlendirmiştir. Yapılan inceleme neticesinde, istinaf merciinin her ne kadar Anayasa Mahkemesinin standartlarına uygun derinlemesine bir anayasal ayrımcılık testi yapmamış olsa da, ulaştığı sonuç itibarıyla başvurucudan sendika üyelerine uygulanan orandan daha yüksek bir oranda fazladan sosyal denge aidatı kesilemeyeceğine karar verdiği ve aradaki haksız parasal farkı başvurucuya iade ettiği görülmüştür.

Diğer bir deyişle, derece mahkemesinin bu hukuki yaklaşımı neticesinde, başvurucunun sırf sendika üyesi olmamasından kaynaklanan dezavantajlı ve cezalandırıcı mali durumu fiilen ortadan kaldırılmış, başvurucu lehine hakkaniyetli bir sonuç tesis edilmiştir. Ortada başvurucuyu mağdur eden, anayasal sendikal tercihlerinden dolayı onu haksız ve orantısız bir külfete sokan güncel bir hukuki zarar kalmamıştır. Bu hâliyle, eksik bir gerekçelendirme ve inceleme neticesinde verilmiş olsa dahi, başvurucunun lehine sonuçlanan ve sözleşmedeki orantısız fazla kesintileri iptal eden bu yargı kararında, anayasal anlamda sendika hakkının zedelendiğinden veya ortada giderilmesi gereken açık bir hak ihlali olduğundan bahsedilemeyeceği kanaatine varılmıştır. Başvurucunun, yargılama süreçlerine ve zaman aşımı sürelerine ilişkin diğer iddiaları ise uyuşmazlığın esasına etkili görülmeyerek ayrıca incelenmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.