Anayasa Mahkemesi Canan Gül ve Eğitim Sen Kararı 2022/74477 B.

Bu karar hukuken, kamu görevlilerinin sendikal hakları ile devlet memuriyeti statüsünün getirdiği yükümlülükler arasındaki hassas sınırın Anayasa Mahkemesi tarafından nasıl çizildiğini açıkça göstermektedir. Anayasa güvencesi altındaki örgütlenme özgürlüğü ve sendika hakkı, kamu çalışanlarına ekonomik, sosyal ve mesleki haklarını savunma imkânı sunar. Ancak bu karar, sendikaların çağrısıyla gerçekleştirilen her eylemin mutlak bir koruma kalkanından yararlanamayacağını hukuken tescillemektedir. Karar metninde vurgulandığı üzere, eylemin mahiyetinin memurların özlük haklarıyla değil, doğrudan doğruya ülkenin iç siyaseti veya genel kamu politikalarıyla ilgili olması durumunda, bu tür bir iş bırakma eylemi sendikal hakların koruma alanı dışına çıkmaktadır. Dolayısıyla karar, kamu otoritesinin bu tür durumlarda disiplin cezası uygulamasının meşru ve hukuka uygun olduğunu tasdik etmektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, idare mahkemeleri ve kamu kurumları için çok net bir emsal teşkil etmektedir. Uygulamada, memurların sendika çağrısıyla katıldıkları eylemler nedeniyle verilen disiplin cezalarının iptali talebiyle açılan davalarda, mahkemeler eylemin "sendikal çekirdek faaliyet alanı" içinde kalıp kalmadığını temel bir ölçüt olarak değerlendirecektir. Sosyo-politik nedenlerle organize edilen, kamu hizmetini aksatan ve memuriyet statüsüyle bağdaşmayan siyasi içerikli protestolara katılım sebebiyle verilecek "aylıktan kesme" gibi yaptırımların yargıdan dönme ihtimali bu içtihatla birlikte önemli ölçüde zayıflamıştır. Bu husus, devletin kamu hizmetlerinin sürekliliğini sağlama yükümlülüğünün, siyasi motivasyonlu sendikal eylemlere karşı üstün tutulduğunu göstermektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Şanlıurfa ilinin Siverek ilçesindeki bir ilkokulda öğretmen olarak görev yapan başvurucu Canan Gül, aynı zamanda Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası (Eğitim-Sen) üyesidir. Uyuşmazlık, başvurucunun üyesi olduğu sendikanın ve bağlı bulunduğu konfederasyonun (KESK) çağrısı üzerine 29 Aralık 2015 tarihinde görevine gitmemesiyle başlamıştır. Söz konusu sendika eylemi, o dönemde terörle mücadele kapsamında bazı ilçelerde uygulanan sokağa çıkma yasaklarını protesto etmek amacıyla "Savaşa Hayır Barışı Savunacağız" sloganıyla organize edilmiş siyasi nitelikli bir iştir. İdare, mazeretsiz olarak göreve gelmediği gerekçesiyle öğretmen hakkında disiplin soruşturması başlatmış ve nihayetinde kendisine "aylıktan kesme" cezası vermiştir. Başvurucu, sadece sendikasının eylem kararına uyduğunu, bu nedenle cezalandırılmasının haksız olduğunu belirterek idari cezanın iptali istemiyle dava açmıştır. İdare mahkemesi ve istinaf süreçlerinde davası reddedilen başvurucu ve Eğitim-Sen, örgütlenme özgürlüğünün ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi'nin uyuşmazlığı çözerken başvurduğu hukuki çerçevenin merkezinde, Anayasa'nın 33. maddesinde güvence altına alınan örgütlenme özgürlüğü ile 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.125 yer almaktadır. Anayasa'nın 33. maddesi, vatandaşların önceden izin almaksızın sendika kurma ve bu sendikalara üye olma hakkını anayasal bir teminat olarak korurken, bu özgürlüğün kamu düzeninin korunması ile kamu hizmetlerinin sürekliliğinin sağlanması amacıyla kanunla sınırlandırılabileceğini açıkça hüküm altına almıştır.

Olayın temelini oluşturan kural ise, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.125/C-b alt bendidir. Bu kanun maddesine göre, "özürsüz olarak bir veya iki gün göreve gelmemek" fiili, devlet memurları için aylıktan kesme disiplin cezasını gerektirmektedir. Mahkeme, kamu görevlilerinin mesleki, ekonomik veya sosyal haklarını savunmak amacıyla sendikalarının aldığı kararlar doğrultusunda iş bırakma eylemlerine katılmalarını kural olarak meşru kabul etmektedir. Ancak yerleşik içtihat prensipleri gereğince, bu eylemlerin mutlaka sendikaların "çekirdek faaliyet alanı" içinde bulunması şarttır.

Doktrin tanımları ve anayasal ilkeler ışığında, sendikaların temel kuruluş amacı olan mali ve özlük haklarının geliştirilmesi gayesinden uzaklaşarak, doğrudan siyasi sonuçlar doğurmayı veya genel devlet politikalarını eleştirmeyi hedefleyen eylemler sendikal hakkın güvencesi altında değerlendirilemez. Bu çerçevede mahkeme, demokratik toplum düzeninin gerekleri ölçütünü uygulayarak, kamu hizmetinin kesintisiz sürdürülmesindeki üstün kamu yararı ile memurun örgütlenme özgürlüğü arasında adil bir denge kurmakla yükümlüdür. İş bırakma eyleminin politik mahiyeti ağır bastığında, devletin hizmeti sürdürme ödevi sendikal özgürlüğe üstün tutulmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun üyesi olduğu sendikanın aldığı karar doğrultusunda bir gün süreyle mesaisine gitmemesi neticesinde uygulanan aylıktan kesme cezasının, örgütlenme özgürlüğüne yapılmış bir müdahale olduğunu tespit etmiştir. Ancak bu müdahalenin Anayasa’nın 13. maddesinde belirtilen meşru amaç, kanunilik ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk kriterlerini taşıyıp taşımadığı titizlikle irdelenmiştir.

Yapılan detaylı incelemede, sendikanın eylem çağrısının memurların maaşları, çalışma koşulları veya diğer ekonomik ve mesleki menfaatleriyle hiçbir doğrudan bağlantısının bulunmadığı saptanmıştır. Söz konusu kararın, o tarihlerde yürütülen terörle mücadele operasyonlarına ve uygulanan sokağa çıkma yasaklarına karşı alınmış, yoğun şekilde sosyo-politik unsurlar barındıran bir eylem olduğu belirlenmiştir. Mahkeme, sendika üyelerinin çalışma hayatıyla ilgili olmayan, tamamen politik yönü ağır basan bir amaçla hizmet üretmekten kaçınmalarının, kamu idaresinin ve toplumun katlanmasını gerektirecek makul ve meşru bir sebep oluşturmadığına hükmetmiştir. Öğretmenlerin mesai saatleri içinde öğrencilere eğitim vermek yerine siyasi bir eyleme katılarak kamu hizmetini aksatması kabul edilemez bulunmuş, idarenin verdiği cezanın zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığı ve ölçülü olduğu değerlendirilmiştir.

Öte yandan, başvurucunun disiplin soruşturmasının zamanaşımına uğradığına ve farklı mahkemelerce verilen iptal kararları sebebiyle içtihat farklılığı oluştuğuna dair iddiaları da değerlendirilmiştir. Derece mahkemelerinin söz konusu itirazları yeterli ve makul gerekçelerle karşıladığı, idari yargı kararlarında herhangi bir bariz takdir hatası veya keyfîlik bulunmadığı saptanmıştır. Ayrıca, başvuruyu yapan tüzel kişi sendikanın kendi haklarını doğrudan etkileyen bir mağduriyeti kanıtlayamaması nedeniyle, sendika yönünden yapılan başvuru kişi bakımından yetkisizlik çerçevesinde reddedilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, disiplin cezası verilmesi şeklinde yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olduğuna ve Anayasa'nın 33. maddesinde güvence altına alınan örgütlenme özgürlüğünün ihlal edilmediğine karar vermiştir.