Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Asmin Grup Ltd. Şti. | 2019/1579 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Mahkeme kararları makul ve tatmin edici olmalıdır.
• Şirket ortaklarının fiilleri doğrudan şirkete mâl edilemez.
• İdari fesihte somut ve güncel deliller aranmalıdır.
• İstihbari bilgiler tek başına fesih sebebi yapılamaz.
• İdare mahkemesi resen araştırma ilkesini işletmelidir.

Bu karar, idare hukuku ve sözleşmeler hukuku bağlamında, idarenin kamu ihaleleri neticesinde imzaladığı sözleşmeleri tek taraflı olarak feshetmesi süreçlerinde yargısal denetimin sınırlarını çizmesi açısından büyük bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, idarenin olağanüstü hâl mevzuatına veya salt güvenlik gerekçelerine dayanarak aldığı sözleşmeyi fesih kararlarının yargı mercilerince dar ve şeklî bir denetime tabi tutulamayacağını vurgulamıştır. Aksine, mahkemelerin iddiaları derinlemesine incelemesi ve resen araştırma ilkesini etkili bir şekilde işletmesi gerektiği açıkça ortaya konulmuştur. Özellikle ayrı bir tüzel kişiliği bulunan bir ticaret şirketinin, ortaklarından birinin on yıllar önce işlediği iddia edilen suçlar nedeniyle otomatik olarak yaptırıma maruz bırakılması, hukuki güvenlik ve suçların şahsiliği ilkeleri açısından ciddi ihlal riskleri taşımaktadır.

Emsal niteliğindeki bu karar, benzer iptal davalarında derece mahkemelerinin sadece idare tarafından sunulan ve istihbari nitelik taşıyan emniyet yazılarına dayanarak davanın reddine karar veremeyeceğini göstermektedir. Mahkemelerin somut, güncel ve hukuken denetlenebilir delillerin varlığını araması elzemdir. İdare mahkemelerinin usul kanunları kapsamında sahip oldukları resen araştırma yetkisini aktif olarak kullanarak, idarenin tek taraflı fesih işlemini haklı kılan objektif sebeplerin gerçekten var olup olmadığını aydınlatma yükümlülüğü pekiştirilmiştir. Bu durum, kamu ihalelerine iştirak eden yüklenici şirketler açısından belirlilik ilkesinin güçlendirilmesini sağlamakta ve kamu gücünü kullanan idarenin olası keyfî uygulamalarına karşı yargısal korumanın etkinliğini doğrudan artırmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, bir yüklenici firma ile belediye arasında imzalanan hizmet alım sözleşmesinin idare tarafından tek taraflı olarak feshedilmesi ve bu işlemin iptali talebiyle açılan davanın reddedilmesi etrafında şekillenmektedir. Başvurucu şirket, Kayapınar Belediye Başkanlığı tarafından düzenlenen ihaleyi kazanarak kurum ile bir zabıta hizmet alım sözleşmesi imzalamıştır. Ancak bir süre sonra idare, olağanüstü hâl döneminde çıkarılan bir kanun hükmünde kararnameye dayanarak, şirketin eski ortaklarından birinin geçmişte terör örgütüne yardım suçundan ceza aldığına ve şirketin terör örgütleriyle iltisaklı olduğuna dair emniyet bildirimini gerekçe gösterip sözleşmeyi tek taraflı olarak feshetmiştir.

Başvurucu şirket, söz konusu ortağın fiillerinin tüzel kişiliği bağlamayacağını, mahkûmiyet kararının yaklaşık otuz yıl öncesine ait olduğunu ve kendisinin terör örgütleriyle herhangi bir bağlantısı bulunduğuna dair somut hiçbir delil ortaya konulmadığını belirterek iptal davası açmıştır. İdare mahkemesi davanın reddine karar vermiş, istinaf ve temyiz süreçlerinden de sonuç alamayan şirket, mahkemelerin iddialarını yeterince incelemediğini ve kararların gerekçesiz olduğunu belirterek bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, mahkemelerin davanın taraflarına iddialarını sunma ve bu iddiaların layıkıyla incelenmesini talep etme imkânı sağlamasını gerektirir. Bu hakkın en önemli unsurlarından biri, Anayasa'nın 141. maddesinde de vurgulanan mahkeme kararlarının gerekçeli olması zorunluluğudur. Gerekçeli karar hakkı, mahkemelerin uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek esasa ilişkin temel iddia ve itirazları özenli bir şekilde değerlendirerek makul, tatmin edici ve mantıksal bağları kurulmuş bir yanıt vermesini zorunlu kılar.

Uyuşmazlığın temelinde yatan idari fesih işlemi, 677 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınan Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde Kararname m.8 (kanunlaşmış hâliyle 7083 sayılı Kanun m.8) hükmüne dayandırılmıştır. Bu kural, idareye belediye menfaatinin ihlali veya yüklenicinin terör örgütü iltisakının emniyet tarafından bildirilmesi durumunda ihaleyi resen feshetme yetkisi tanımıştır. Ancak Anayasa Mahkemesi daha önceki norm denetimi kararlarında, bu maddenin sınırlarının belirsiz olduğu ve idareye aşırı geniş bir takdir yetkisi tanıdığı gerekçesiyle ilgili kuralı Anayasa'ya aykırı bularak iptal etmiştir.

İdari yargılamada, mahkemelerin uyuşmazlığı tüm yönleriyle aydınlatma görevi bulunmaktadır. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.20 uyarınca idare mahkemeleri, bakmakta oldukları davalara ait her türlü incelemeyi resen (kendiliğinden) yapar. Hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleri gereğince, özellikle istihbari nitelikteki kolluk bildirimlerine dayanan idari işlemlerde, mahkemelerin şeklî bir denetimle yetinmeyip sözleşmenin feshini gerektiren somut ve güncel bağlantıların varlığını resen araştırması ve ulaştığı sonuçları kararlarında tatmin edici bir gerekçeyle açıklaması şarttır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu şirketin taraf olduğu hizmet alım sözleşmesinin feshedilmesine karşı açılan iptal davasındaki yargılama sürecini detaylı bir biçimde incelemiştir. Derece mahkemesinin fesih işlemini hukuka uygun bulurken dayandığı iki temel gerekçe dikkat çekicidir: Birincisi, şirket ortaklarından birinin 1995 yılında Devlet Güvenlik Mahkemesi tarafından verilmiş bir mahkûmiyet kararının bulunması; ikincisi ise şirketin terör örgütüyle iltisaklı olduğuna dair il emniyet müdürlüğünün bildirim yazısıdır.

Anayasa Mahkemesi, başvurucu şirketin tüzel kişiliğe sahip, ortaklarından bağımsız ayrı bir hukuki varlık olduğunu vurgulamıştır. Mahkûmiyet kararının yaklaşık otuz yıl öncesine ait olduğu ve söz konusu şahsın hisselerini devrettiği gibi iddialar karşısında, şirket ortağının geçmişteki bir fiilinin doğrudan tüzel kişiliğe sirayet edeceğinin peşinen kabul edilmesi hukuki güvenlik ilkesiyle bağdaşmamaktadır. Kararda, şirketin bizzat kendisinin millî güvenliği tehdit eden yapılarla güncel ve somut bir bağlantısının ortaya konulamadığı tespit edilmiştir.

Ayrıca, emniyet müdürlüğünün istihbari nitelik taşıması kuvvetle muhtemel olan bildirim yazısının tek başına ve otomatik olarak sözleşmenin feshi sonucunu doğurmasının hukuka aykırı olduğu belirtilmiştir. Mahkemenin, idarenin fesih işlemine temel oluşturan bu istihbari bilgiyi sorgulamadığı, olayın arka planını aydınlatacak somut bir belge veya bulgu talep etmediği ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.20 kapsamında sahip olduğu resen araştırma yetkisini kullanmadığı görülmüştür. Derece mahkemesi, şirketin iddialarını karşılamaktan uzak, yalnızca şeklî mevzuat hükümlerine atıf yapan kalıplaşmış ifadelerle davayı reddetmiştir. Bu tutum, keyfî uygulamaların önlenmesi açısından hayati öneme sahip olan yargısal denetimi işlevsiz hâle getirmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması amacıyla başvuruyu kabul etmiştir.