Anayasa Mahkemesi Mustafa Deniz Kararı 2019/18125 B.

Bu karar, idari yargılama hukukunda sıklıkla başvurulan "sebep ikamesi" kurumunun sınırlarını adil yargılanma hakkı çerçevesinde ve titizlikle çizmektedir. Temyiz merciinin, idarenin dayandığı fesih veya ceza sebebini hukuka aykırı bularak, dosyadan saptadığı tamamen yeni bir nedene dayanması durumunda, bu yeni hukuki sebebe karşı davacıya savunma ve delil sunma imkânı tanınmasının anayasal bir zorunluluk olduğu vurgulanmıştır. Başvurucuya önceden bildirilmeyen ve mahkeme huzurunda tartışma fırsatı sunulmayan yepyeni bir gerekçeyle davanın reddedilmesi, adil yargılanmanın temelini oluşturan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini açıkça zedelemektedir.

Bu karar, idari yargı mercileri ve özellikle temyiz ile istinaf makamları için önemli bir emsal teşkil etmektedir. Danıştay veya bölge idare mahkemeleri, ilk derece mahkemesinin kararını onarken farklı bir hukuki nedene (sebep ikamesine) dayanacaksa, uyuşmazlığın taraflarına bu yeni durum hakkında muhakkak önceden bilgi vermeli ve itirazlarını sunma hakkı tanımalıdır. Uygulamada idare mahkemelerinin resen saptadıkları gerekçelerle davanın reddine karar vermesi veya temyiz merciinin gerekçe değiştirerek onama yapması durumlarında, taraflar arası dengeyi sağlayan adil yargılanma hakkının usul güvencelerinin sıkı bir şekilde gözetilmesi gerektiği somut bir biçimde tescillenmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Öğretmen olarak görev yapan başvurucu, Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ/PDY) ile bağlantılı olduğu ve örgüt lehine söylemlerde bulunduğu iddialarıyla başlatılan disiplin soruşturması sonucunda devlet memurluğundan çıkarılmıştır. Başvurucu, bu işlemin haksız olduğunu ve iddiaların gerçeği yansıtmadığını belirterek iptali istemiyle dava açmıştır. İdare mahkemesi, işlemi hukuka uygun değerlendirerek davayı reddetmiştir. İstinaf aşamasından da sonuç alamayan başvurucu, kararı temyiz etmiştir. Danıştay, idarenin ve mahkemenin dayandığı kanun maddesinin fiil tarihinde yürürlükte olmadığını saptamış, ancak başvurucunun eyleminin memurluk sıfatı ile bağdaşmayacak nitelikte yüz kızartıcı hareketler kapsamına girdiğini belirterek farklı bir gerekçeyle ret kararını onamıştır. Uyuşmazlık, Danıştay tarafından ilk defa ortaya atılan bu yeni hukuki gerekçeye karşı başvurucuya savunma hakkı verilmemesinin silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini ihlal edip etmediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini de zorunlu olarak içermektedir. Çelişmeli yargılama ilkesi, kural olarak tüm taraflara gösterilen kanıtlar ve sunulan görüşler hakkında bilgi sahibi olma ve yorum yapma hakkının tanınmasını gerektirir. Silahların eşitliği ilkesi ise davanın taraflarının usule ilişkin haklar bakımından aynı koşullara tabi tutulmasını ve savunmanın temel dayanağı olan delilleri sunma imkânının zayıf duruma düşürülmeden sağlanmasını ifade etmektedir.

Somut uyuşmazlığın çözümünde 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.125 hükümleri temel kural olarak uygulanmıştır. İdare, başvurucuyu bu maddenin birinci fıkrasının (E) bendine eklenen (l) alt bendi olan "terör örgütleriyle eylem birliği içerisinde olmak" fiili kapsamında ihraç etmiştir. Danıştay ise temyiz incelemesinde bu fiilin suçta ve cezada kanunilik ilkesi gereği geriye yürütülemeyeceğini saptamış, ancak fiili aynı maddenin (E) bendinin (g) alt bendinde yer alan "Memurluk sıfatı ile bağdaşmayacak nitelik ve derecede yüz kızartıcı ve utanç verici hareketlerde bulunmak" hükmü çerçevesinde değerlendirmiştir.

İdare hukukunda uygulanan "sebep ikamesi" kavramına göre, idarece ileri sürülmeyen ancak yargı yerince tespit edilen ve işlemi haklı kılan geçerli bir hukuki sebebin, ilk sebebin yerine geçirilmesi mümkündür. Ancak Anayasa Mahkemesi içtihatları doğrultusunda, yargı mercilerince sebep ikamesi yapıldığında oluşan yeni hukuki durumun taraflara derhal bildirilmesi ve çelişmeli yargılama ilkesi gereğince tarafların yeni sebebe ilişkin görüş ile itirazlarının alınması anayasal bir zorunluluk olarak öngörülmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun devlet memurluğundan çıkarılmasına ilişkin yargılama sürecini adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri yönünden incelemiştir. Başvurucu hakkında yürütülen idari soruşturmada ve sonrasındaki ilk derece mahkemesi ile istinaf yargılamasında, başvurucunun fiilleri terör örgütleriyle eylem birliği içerisinde olmak ve terör örgütü propagandası yapmak şeklinde vasıflandırılmıştır. Başvurucu, idari ve yargısal süreçteki savunmasını bütünüyle bu isnada karşı kurmuş, görüş ve delillerini de bu minvalde sunmuştur.

Ancak Danıştay tarafından yapılan temyiz incelemesinde, başvurucuya isnat edilen eylemlerin söz konusu kanun maddesi yürürlüğe girmeden önce gerçekleştiği saptanmış ve hukuken geriye dönük uygulama yapılamayacağı tespit edilmiştir. Buna karşın Danıştay, başvurucunun eylemlerini yüz kızartıcı ve utanç verici hareketlerde bulunmak bendi kapsamında yeni bir nitelemeye tabi tutarak, mahkeme kararının gerekçesini değiştirmiş ve onama yönünde hüküm kurmuştur.

Danıştay tarafından gerçekleştirilen bu sebep ikamesi ve suç vasfı değişikliği, yargılamanın önceki aşamalarında hiçbir şekilde tartışılmamıştır. Dahası bu yeni hukuki durum başvurucuya bildirilmemiş, başvurucuya bu yepyeni hususta savunma yapma, delil sunma ve karşı argüman geliştirme fırsatı tanınmamıştır. Anayasa Mahkemesi, temyiz makamı tarafından ortaya konulan bu yeni hukuki değerlendirmenin yargı mercileri önünde tartıştırılmamasının başvurucuyu iddia makamı karşısında zayıf ve dezavantajlı duruma düşürdüğünü tespit etmiştir. Yeni sebebe ilişkin olarak çelişmeli yargılama ilkesinin gerektirdiği şekilde taraflara tartışma imkânı verilmemesi, taraflar arası dengeyi sağlayan silahların eşitliği ilkesini de zedelemiştir.

Bu itibarla, yargılamanın bütünü değerlendirildiğinde başvurucunun anayasal güvence altındaki adil yargılanma hakkının gerektirdiği temel usul kurallarının sağlanmadığı sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.