Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | N. R.M. | 2021/16397 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Adli yardım taleplerinde ekonomik durum titizlikle incelenmelidir.
• Yüksek harç tutarları mahkemeye erişim hakkını kısıtlayamaz.
• Soyut gerekçelerle adli yardım talebi reddedilemez.
• Ölçüsüz harç yükümlülüğü hak arama hürriyetini engeller.

Bu karar, adli yardım müessesesinin mahkemeye erişim hakkı bağlamındaki kritik önemini bir kez daha vurgulamaktadır. Yargılama masraflarını ödeme gücünden yoksun olan bireylerin, salt yüksek harç tutarları nedeniyle kanun yollarına başvuramaması, hak arama hürriyetinin özünü zedeleyen ağır bir ihlaldir. Anayasa Mahkemesi, bu kararıyla derece mahkemelerinin adli yardım taleplerini değerlendirirken şeklî ve şablon gerekçelerden ziyade, başvurucunun somut ekonomik durumunu, davanın niteliğini ve ödenmesi gereken harç miktarının kişiye yükleyeceği külfeti detaylı bir şekilde incelemesi gerektiğini açıkça ortaya koymuştur.

Emsal niteliğindeki bu karar, özellikle yüklü tazminat davalarında aleyhine hüküm kurulan ve yüksek istinaf veya temyiz harçlarıyla karşılaşan vatandaşların hak arama yollarının açık tutulması açısından büyük bir güvence sağlamaktadır. Uygulamada sıkça rastlanan, tarafların malvarlığı kayıtlarının varlığının adli yardımın reddi için tek başına yeterli görülmesi şeklindeki katı yaklaşım, bu kararla birlikte yumuşatılmak zorundadır. Zira üzerinde haciz bulunan bir taşınmazın veya asgari ücret düzeyinde bir gelirin, yüz binlerce liralık bir harcı ödemeye yetmeyeceği aşikârdır. Karar, yargı mercilerine adli yardım kurumunu uygularken daha esnek, hak eksenli ve orantılılık ilkesine uygun bir yaklaşım benimseme yükümlülüğü getirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, 1994 yılında el konulan bir bankada daha önce genel müdür yardımcısı olarak çalışmıştır. TMSF, bankanın uğradığı büyük zararlardan dolayı başvurucuya karşı alacak davası açmıştır. Mahkeme, başvurucunun yirmi milyon doların üzerinde bir parayı ödemesine karar vermiştir.

Bu yüklü karara itiraz etmek için istinaf yoluna giden başvurucu, 660.790,31 TL tutarındaki istinaf harcını ödeyecek gücü olmadığını belirterek adli yardım istemiştir. Maaş bordrosunu, emekli aylığı belgesini ve üzerinde haciz olan evinin tapusunu mahkemeye sunmuştur. Ancak mahkeme, bu belgeleri adli yardım için yeterli bulmayarak talebi reddetmiştir. Başvurucu, verilen süre içinde istenen yüksek harcı yatıramadığı için davası reddedilmiş sayılmıştır. Tüm kapıların kapanması üzerine başvurucu, hakkını arayamadığı için mahkemeye erişim hakkının ve davası çok uzun sürdüğü için makul sürede yargılanma hakkının elinden alındığını belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama hürriyeti ve adil yargılanma hakkı, herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddiada bulunma ve savunma hakkına sahip olduğunu kati biçimde teminat altına alır. Mahkemeye erişim hakkı, bu özgürlüğün en temel unsurlarından biridir ve doğası gereği bireyin uyuşmazlığını yetkili bir mahkeme önüne taşıyıp uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteme hakkını içerir.

Demokratik bir hukuk devletinde, yargılama faaliyetlerinin finansmanına bireylerin katılımı makul görülebilir. Yargılama harçları ve giderleri, gereksiz başvuruların önlenmesi ve yargı hizmetinin maliyetinin paylaşılması gibi meşru amaçlara hizmet etse de, bu mali yükümlülükler kişinin dava açmasını imkânsız kılacak veya aşırı derecede zorlaştıracak boyuta asla ulaşmamalıdır. Hak arama özgürlüğünün önündeki mali engellerin aşılması için hukuk sistemimizde adli yardım kurumu öngörülmüştür.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.334 uyarınca, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin gereken yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksun olan kimseler, iddia ve savunmalarında haklı görünmek şartıyla adli yardımdan faydalanabilirler. Yine aynı Kanun'un 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.336 hükmü, adli yardım talebinde bulunan kişinin mali durumunu gösteren somut belgeleri mahkemeye sunmasını zorunlu kılar.

Ancak Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, bu yasal şartların mahkemelerce uygulanması sırasında kategorik ve şekilci bir yaklaşımdan özenle kaçınılmalıdır. Yargı mercileri, kişilerin sunduğu mali durum belgelerini somut olayın kendine has özelliklerine göre titizlikle incelemeli ve talep edilen harç miktarının kişinin mevcut ekonomik durumuna kıyasla aşırı bir külfet oluşturup oluşturmadığını her defasında ayrıca değerlendirmelidir. Ölçülülük ilkesi gereği, bireyin mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahale ile ulaşılmak istenen meşru amaç arasında makul, adil ve hassas bir denge gözetilmelidir. Şayet adli yardım taleplerinin reddi yoluna gidilecekse, bu ret kararı mutlaka tarafları tatmin edecek, yeterli, somut ve ikna edici hukuki gerekçelere dayandırılmalıdır. Aksi bir tutum, bireylerin hak arama özgürlüğünü yalnızca kâğıt üzerinde var olan, fiilen ulaşılamaz bir illüzyona dönüştürme tehlikesi taşır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bu somut uyuşmazlıkta öncelikle başvurucunun ekonomik durumu ile kendisinden talep edilen harç miktarını karşılaştırmalı olarak detaylıca incelemiştir. Başvurucu, aleyhine hükmedilen yirmi milyon dolarlık devasa tazminat kararına karşı hakkını aramak ve istinaf kanun yoluna başvurabilmek için, o dönemin ekonomik koşullarında son derece yüksek bir meblağ olan 660.790,31 TL başvuru harcını ödemek zorunda bırakılmıştır. Bu harç tutarı, başvurucunun asgari ücretin biraz üzerinde seyreden kısıtlı geliri ve mütevazı emekli maaşı dikkate alındığında, kısa süre içerisinde nakden ödenmesi neredeyse imkânsız bir meblağdır.

Başvurucu, yasal haklarını kullanabilmek ve ekonomik gücünün yetersizliğini ispatlamak amacıyla maaş bordrosu, Sosyal Güvenlik Kurumu emeklilik belgeleri ve üzerinde haciz şerhi bulunan tapu kaydını açıkça mahkemeye sunmuştur. Buna karşın İstinaf Mahkemesi, mahkemeye sunulan bu resmî belgeleri adli yardım kurumunu işletmek için yeterli görmeyerek, talebi sadece matbu ve soyut bir gerekçeyle reddetme yoluna gitmiştir. İlgili mahkeme, başvurucunun iddialarını çürütmeye yetecek veya ekonomik durumunun aslında söz konusu yüklü harcı ödemeye elverişli olduğunu gösterecek herhangi bir ek araştırma yapmamış, adli yardım için hangi tür belgelerin ispat açısından daha yeterli olacağını da açıkça belirtmemiştir.

Anayasa Mahkemesi, mahkemenin sergilediği bu şekilci durumun başvurucuyu ispat yükümlülüğü karşısında oldukça zayıf ve çaresiz bir konuma düşürdüğünü kesin bir biçimde tespit etmiştir. İstenen orantısız harç miktarının başvurucunun dava açmasını ve kanun yoluna başvurmasını aşırı derecede zorlaştırdığı, adli yardım talebinin somut ekonomik duruma ilişkin iddiaların aksini ortaya koyacak yeterlilikte olmayan, yüzeysel bir gerekçeyle reddedildiği kararda vurgulanmıştır. Bu kısıtlayıcı koşullar altında istinaf talebinden vazgeçilmiş sayılması yönünde verilen katı karar, başvurucunun mahkemeye erişimine yapılan oldukça ölçüsüz bir müdahale olarak nitelendirilmiştir. Makul sürede yargılanma hakkına ilişkin iddialar ise güncel yasal değişiklikler çerçevesinde Tazminat Komisyonuna başvuru yolu tüketilmediği gerekçesiyle kabul edilemez bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, aleyhine hükmedilen yüksek başvuru harcına karşı adli yardım talebi soyut gerekçelerle reddedilen başvurucunun adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.