Anayasa Mahkemesi Ülkü Kartal Kararı 2020/39609 B.

Bu karar, ceza yargılamasında sanıkların ve müdafilerinin iddia makamının esas hakkındaki mütalaasına karşı savunmalarını hazırlayabilmeleri için kendilerine makul ve yeterli bir sürenin mutlaka tanınması gerektiğini hukuken tescil etmektedir. Mahkemelerin yargılamayı hızla sonuçlandırma gayesinin, adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından biri olan savunma hakkını kısıtlayacak biçimde işletilemeyeceği net bir şekilde vurgulanmıştır. Özellikle yargılama aşamasında dosyaya giren yeni deliller veya mütalaalar söz konusu olduğunda, sanığın hazırlıksız bir şekilde savunma yapmaya zorlanması, silahların eşitliği ilkesini zedeleyen ciddi bir usul hatası olarak değerlendirilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi oldukça yüksektir. Zira uygulamada birçok mahkemenin, dava dosyasını önceden bilen avukatların anında esasa ilişkin savunma yapabileceği varsayımıyla süre taleplerini reddettiği bilinmektedir. Anayasa Mahkemesi bu kararıyla, avukatın dosyayı baştan beri takip etmesinin veya dosyaya giren yeni evrakın mahiyetinin basit görünmesinin, mütalaaya karşı süre verilmemesi için geçerli bir mazeret olamayacağını içtihat hâline getirmiştir. Bu yaklaşım, ceza mahkemelerinin bundan sonraki yargılamalarda esas hakkındaki mütalaa verildikten sonra sanık tarafının savunma hazırlığı için talep edeceği süreleri reddederken çok daha titiz ve hak ihlaline yol açmayacak şekilde hareket etmelerini zorunlu kılmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla yargılanan bir vatandaş ile yargılamayı yürüten ağır ceza mahkemesi arasındaki usul tartışmasından doğmuştur. Olayın hikayesi şu şekildedir: Başvurucu hakkında açılan ceza davasının ilk duruşmasında mahkeme heyeti, çeşitli kurumlardan gelen belgeleri ve tanık ifadelerini dosyaya eklemiştir. Aynı duruşma içinde savcı, esas hakkındaki görüşünü (mütalaasını) açıklayarak sanığın cezalandırılmasını istemiştir. Bunun üzerine başvurucunun avukatı, savcının bu görüşüne karşı kapsamlı ve sağlıklı bir savunma hazırlayabilmek için mahkemeden süre talep etmiştir. Ancak mahkeme, avukatın dosyayı zaten başından beri takip ettiğini ve eklenen yeni belgelerin durumu değiştirmediğini belirterek bu süre talebini reddetmiştir. Hazırlıksız bir şekilde savunma yapmak zorunda kalan ve ceza alan başvurucu, kendisine savunma yapmak için yeterli zaman ve imkan tanınmadığını, bu durumun adil yargılanma hakkını kısıtladığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu uyuşmazlığı çözerken adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan savunma hakkı üzerinde durmuştur. Bu kapsamda, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 ile güvence altına alınan hak arama hürriyeti ve adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan "savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkı" detaylıca irdelenmiştir.

Mahkemenin yerleşik içtihat prensiplerine göre, suç isnadı altındaki bir kişiye savunmasını hazırlaması için yeterli zamanın verilmesi zorunludur. Yargılamanın makul sürede bitirilmesi ilkesi, hiçbir zaman sanığın savunma hakkını zedeleyecek veya yargılamayı aceleye getirecek bir gerekçe olarak kullanılamaz. Adil yargılanma hakkı, yargılamanın sadece hızlı bitirilmesini değil, aynı zamanda savunma hakkının gerçek anlamda kullanılmasını mümkün kılacak bir özenle yürütülmesini emreder. Ceza yargılamasının temel amacı maddi gerçeğe ulaşmaktır. Bu amaca ulaşırken hukukun üstünlüğü ve insan haklarına saygı ilkelerinden taviz verilemez.

Yargılama sürecindeki esaslı işlemlere karşı sanığa veya avukatına süre verilmemesi, savunmanın hazırlanmasını ve mahkeme önünde etkili bir şekilde dile getirilmesini engeller. Bu durum, doktrinde ve yerleşik içtihatlarda kabul edildiği üzere, sanığın iddia makamı karşısında dezavantajlı bir konuma düşmesine yol açar. Bilhassa yargılama sürecinde dosyaya giren yeni deliller veya davanın sonucunu doğrudan etkileyecek olan esas hakkındaki mütalaa gibi önemli aşamalarda, sanığa mutlaka durumu değerlendirmesi ve argümanlarını kurgulaması için gerekli zaman ve kolaylıkların sağlanması şarttır. Aksi takdirde, mahkemenin verdiği karar hakkaniyete uygun olma vasfını yitirir ve silahların eşitliği ilkesi ihlal edilmiş olur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken ilk derece mahkemesinin yargılama aşamasındaki tutumunu ve savunma tarafının kısıtlanan haklarını detaylı bir şekilde ele almıştır. Dosyaya göre, ağır ceza mahkemesinde görülen davanın henüz ilk celsesinde çeşitli kurumlardan gelen belgeler dosyaya girmiş ve aynı celsede iddia makamı esas hakkındaki mütalaasını sunmuştur. Başvurucu müdafiinin bu mütalaaya karşı savunma hazırlamak amacıyla talep ettiği makul süre, mahkeme tarafından "avukatın dosyayı başından beri takip etmesi ve mütalaanın iddianame dışında ekstra bir veri içermemesi" gerekçeleriyle reddedilmiştir.

Yüksek Mahkeme, tutuklu olarak yargılanan başvurucunun aleyhindeki bazı dijital veri tespit tutanaklarına önceden erişemediğini ve duruşmada tarafına okunan yeni belgelere karşı anında beyanda bulunmaya zorlandığını tespit etmiştir. Bu durumun, sanığın savunmasını planlayıp organize bir şekilde yapabilme imkânını elinden aldığı vurgulanmıştır. Ayrıca, iddianamenin düzenlendiği tarih ile ilk duruşmanın yapıldığı tarih arasında geçen üç buçuk aylık kısa sürenin, yargılamanın makul sürede bitirilmesi ilkesi bakımından ciddi bir risk taşımadığına dikkat çekilmiştir. Yani, sanığa mütalaaya karşı savunma hazırlamak için verilecek kısa bir sürenin, yargılamayı gereksiz yere uzatacağı tezi geçersiz bulunmuştur.

Mahkemenin sanığa veya avukatına esas hakkındaki savunmalarını hazırlamak için ek bir süre vermemesi ve davanın ilk duruşmada hızla karara bağlanması, somut olayın özel koşullarında savunma makamının iddia makamı karşısında zayıf düşürülmesi olarak nitelendirilmiştir. Bu aceleci yaklaşımın, sanığın dosyaya yeni giren evrakları inceleme ve mütalaaya karşı tutarlı bir savunma stratejisi oluşturma hakkını ortadan kaldırdığı kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması için kararı mahkemesine göndererek başvuruyu kabul etmiştir.