Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Sanığın lehine olan deliller toplanmalıdır.
• Delil taleplerinin soyut gerekçelerle reddi ihlaldir.
• Silahların eşitliği ilkesi sanığa makul imkân sunar.
• Çelişmeli yargılama, delillerin tartışılmasını güvence altına alır.

Bu karar, ceza yargılamalarında maddi gerçeğin ortaya çıkarılması sürecinde sanığın savunma hakkının ve delil sunma imkânlarının ne derece hayati olduğunu hukuken ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, sanığın cezayı azaltabilecek veya tamamen ortadan kaldırabilecek somut olguların araştırılmasına yönelik taleplerinin mahkemelerce soyut ve genel geçer ifadelerle reddedilmesinin, adil yargılanma hakkının çekirdeğini oluşturan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerini zedelediğine hükmetmiştir. Karar, soruşturma ve kovuşturma makamlarının sadece sanığın aleyhine olan delilleri değil, aynı zamanda lehine olan delilleri de özenle toplamak ve değerlendirmek zorunda olduğunu net bir şekilde teyit etmektedir.

Benzer davalar açısından bu kararın emsal etkisi oldukça güçlüdür. Zira uygulamada sıklıkla karşılaşılan, mahkemelerin yargılamayı hızlandırmak veya mevcut delilleri yeterli görmek saikiyle sanığın tevsi-i tahkikat (soruşturmanın genişletilmesi) taleplerini gerekçesiz reddetmesi pratiğine karşı önemli bir fren mekanizması oluşturmaktadır. İddia makamının imkânları karşısında sanığın dezavantajlı duruma düşürülmemesi gerektiği prensibi, bu kararla birlikte ceza yargılaması pratiğinde daha titiz uygulanmak zorunda kalacaktır. Mahkemelerin, sanığın sunduğu bilgi, belge veya tanık dinletme gibi talepleri reddederken, bu taleplerin davanın esasına neden etki etmeyeceğini ikna edici, somut ve bireyselleştirilmiş gerekçelerle açıklamaları gerektiği güçlü bir içtihat hâline gelmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu hakkında, bir şahsı telefonla arayarak kendini banka görevlisi gibi tanıtıp dolandırdığı ve elde ettiği parayı kendi banka hesabına aktardığı iddiasıyla nitelikli dolandırıcılık suçundan kamu davası açılmıştır. Başvurucu yargılama boyunca, müştekiyi dolandıran kişinin kendisi olmadığını, mahalleden tanıdığı F.S. İsimli arkadaşının kredi borcu nedeniyle kendi banka hesabını kullanamadığını söyleyerek ondan yardım istediğini ve hesabına yatan parayı çekip bu kişiye verdiğini savunmuştur.

Başvurucu, suçu asıl işleyen kişinin açık kimliğinin tespiti için bu şahsın telefon numarasını, fotoğraflarını ve sosyal medya hesaplarını yetkili makamlara sunmuş, kamera kayıtlarının incelenmesini ve şahsın mahkemede dinlenmesini talep etmiştir. Ancak yerel mahkeme, eldeki delilleri yeterli bularak ve yeni araştırmanın davaya katkı sağlamayacağını belirterek bu talepleri reddetmiş ve başvurucuyu hapis cezasına çarptırmıştır. Başvurucu da iddia ve savunmalarının yeterince araştırılmadığı ve eksik inceleme yapıldığı gerekçesiyle bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının temel bileşenleri olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine dayanmıştır. Ceza davalarında ulaşılması hedeflenen temel amaç, maddi gerçeğin adil yargılanma hakkına uygun olarak ortaya çıkarılmasıdır. Çelişmeli yargılama ilkesi, taraflara dava dosyası hakkında bilgi sahibi olma, yorum yapma ve aleyhteki delillere karşı etkili bir şekilde itiraz etme fırsatının tanınmasını gerektirmektedir. Sadece iddia makamının delillerinin değil, savunma makamının delillerinin de mahkeme huzurunda eşit ve adil bir biçimde tartışılması zorunludur.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 160 uyarınca, soruşturma makamları maddi gerçeğin araştırılması ve adil bir yargılamanın yapılabilmesi için şüphelinin sadece aleyhine olan delilleri değil, lehine olan delilleri de toplamakla yükümlüdür. Ayrıca, yargılama sürecinde sanığın mahkeme huzuruna getirdiği veya toplanmasını talep ettiği delillerin reddedilmesi ancak bu delillerin davaya yenilik katmayacağının veya esasa etkili olmayacağının somut ve haklı gerekçelerle ortaya konulmasıyla mümkündür.

Silahların eşitliği ilkesi ise davanın taraflarının usule ilişkin haklar bakımından aynı koşullara tabi tutulmasını, taraflardan birinin diğerine göre daha zayıf bir duruma düşürülmeksizin iddia ve savunmalarını makul bir şekilde mahkeme önünde dile getirebilmesini ifade eder. Yargılamayı yürüten mahkemenin, sanığın bizzat elde etme olanağı bulunmayan deliller yönünden, bunların aksini ortaya koyma hususunda savunma makamına makul imkânlar sunması hukuk devleti ilkesinin vazgeçilmez bir gereğidir. Olayda başvurucunun taleplerinin soyut gerekçelerle reddedilmesi, yargılamanın bütününe yayılan bu temel usul güvenceleri ışığında hukuki değerlendirmeye tabi tutulmuştur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken ilk derece mahkemesinin tutumunu ve soruşturma ile kovuşturma aşamalarındaki eksiklikleri detaylıca değerlendirmiştir. Başvurucunun, dolandırıcılık eylemini gerçekleştiren asıl kişinin mahalleden tanıdığı F.S. İsimli şahıs olduğuna dair en başından beri sürdürdüğü istikrarlı savunmaları dikkate alınmıştır. Başvurucunun, kolluk aşamasından itibaren bu kişinin eşkâlini verdiği, beraber iş yaptıklarını beyan ettiği, ilgili şahsa ait fotoğrafları teslim ettiği ve şahsın iletişim numarasını mahkemeye sunduğu saptanmıştır.

Buna rağmen, soruşturma evresinde F.S.'nin kimlik ve adres bilgilerinin tespiti için kolluk kuvvetlerince veya savcılık makamınca hiçbir araştırma yapılmadığı görülmüştür. Yargılama aşamasında ise, sadece sunulan telefon numarasının bir mahkeme görevlisi tarafından aranması ve numaranın kullanım dışı olduğunun öğrenilmesiyle yetinildiği anlaşılmıştır. Başvurucu tarafından ısrarla talep edilen banka kamera kayıtlarının getirtilmesi ve F.S.'nin bulunarak dinlenmesi yönündeki tevsi-i tahkikat (soruşturmanın genişletilmesi) talepleri mahkeme tarafından, dosyadaki mevcut deliller itibarıyla yargılamaya bir katkı sağlamayacağı şeklindeki soyut ve şablona dayalı bir gerekçeyle reddedilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, ceza yargılamasında maddi gerçeğin ortaya çıkarılması ve yargılamanın tekemmülü için cezayı doğrudan etkileyebilecek bu tür kritik delillerin toplanmasının zorunlu olduğunu vurgulamıştır. Başvurucunun cezayı ortadan kaldırabilecek nitelikteki savunmalarının devletin yetkili makamlarınca araştırılmaması ve iddialarını ispatlama şansından bütünüyle mahrum bırakılması, iddia makamı karşısında kendisini telafisi güç şekilde dezavantajlı duruma düşürmüştür. İlk derece mahkemesinin bu eksik yaklaşımı, yargılamada taraflar arasındaki hassas dengeyi bozmuş, sanığın menfaatlerini koruyan usule ilişkin anayasal güvenceleri işlevsiz kılmıştır. Mahkemenin izlediği bu hatalı yöntem, yargılamanın bir bütün olarak hakkaniyete uygun olmaktan çıkmasına sebebiyet vermiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için dosyanın yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilmesini kabul etmiştir.