Anayasa Mahkemesi Fors Mobilya Aksesuarları A.Ş. Kararı 2020/10220 B.

Bu karar, idari yargı pratiğinde özellikle vergi ve gümrük uyuşmazlıklarında sıkça karşılaşılan eksik gerekçelendirme sorununa yönelik oldukça net ve uyarıcı bir hukuki çerçeve çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, tarafların davanın sonucuna doğrudan etki edebilecek, esasa ilişkin hukuki argümanlarının mahkemelerce mutlaka detaylıca incelenmesi ve kararda tatmin edici bir şekilde karşılanması gerektiğini vurgulamaktadır. Gümrük idaresi tarafından yapılan yabancı menşeli bir hata karşısında, ithalatçı şirketin kanundan doğan özen yükümlülüğünü yerine getirdiğine yönelik açık savunmasının yerel mahkemece hiçbir şekilde tartışılmadan geçiştirilmesi, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak nitelendirilmiştir.

Uygulamadaki emsal etkisi ve önemi bakımından bu karar, vergi mahkemelerinin ve idari yargı mercilerinin davanın kaderini değiştirebilecek yasal istisnalara dayalı savunmaları genel geçer ifadelerle reddedemeyeceğini kesin bir dille ortaya koymaktadır. Karar, özellikle dış ticarette idareler arası yazışmaların tek taraflı mutlak delil olarak kabul edilmesinin önüne geçmekte ve mükelleflerin ileri sürdüğü somut kanuni savunmaların ilgili ve yeterli bir gerekçeyle tartışılmasını zorunlu kılmaktadır. Böylece hem keyfiliğin engellenmesi hem de yargısal denetimin sağlıklı bir temelde, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine uygun şekilde yürütülmesi güvence altına alınmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık; Fors Mobilya Aksesuarları Sanayi ve Ticaret A.Ş. Unvanlı şirketin, İspanya'dan gerçekleştirdiği çekmece rayı ve menteşe ithalatı süreciyle ilgilidir. Şirket, ithalat sırasında eşyaların İspanya menşeli olduğunu gösteren dolaşım belgelerini gümrüğe sunmuştur. Ancak idare tarafından sonradan yapılan araştırmalarda, İspanya gümrük yetkilileriyle iletişime geçilmiş ve İspanyol makamlarınca söz konusu belgelerin geçerli olduğu ancak belgeler üzerindeki "Topluluk menşelidir" ibaresinin yanlışlıkla yazıldığı, eşyaların gerçekte Çin Halk Cumhuriyeti menşeli olduğu bildirilmiştir.

Bu bildirim üzerine Türk gümrük idaresi, söz konusu eşyalar için şirkete yüksek tutarlarda ek katma değer vergisi, antidamping vergisi tahakkuk ettirmiş ve yüklü bir idari para cezası kesmiştir. Şirket, İspanya makamlarının yaptığı hatayı bilmesinin mümkün olmadığını, gümrük mevzuatı uyarınca iyi niyetli ithalatçı olarak üzerine düşen tüm özeni gösterdiğini iddia ederek kesilen vergi ve cezaların iptali için dava açmıştır. Şirketin, davanın temelini oluşturan bu haklılık savunmasına mahkeme tarafından hiçbir cevap verilmeden davanın reddedilmesi üzerine konu bireysel başvuru yoluyla Anayasa Mahkemesine taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı çözümlerken temel olarak Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ile Anayasa'nın 141. maddesinde yer alan gerekçeli karar hakkı prensiplerine dayanmıştır. Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncü fıkrasına göre, bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılması anayasal bir zorunluluktur. Gerekçeli karar hakkı, adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir parçası olup, yargılamada ileri sürülen tüm iddialara detaylı yanıt verilmesini zorunlu kılmasa da davanın esasına etki edebilecek, uyuşmazlığın sonucunu değiştirecek ana itirazların makul bir gerekçeyle karşılanmasını emreder.

Somut olay bağlamında başvuruya konu uyuşmazlığın kalbini 4458 sayılı Gümrük Kanunu m. 198/4 hükmü oluşturmaktadır. Söz konusu kanun maddesi, menşe veya A.TR dolaşım belgelerini hatalı olarak onaylayan ihracatçı gümrük idaresinin bu belgeyi yanlışlıkla onayladığını kabul etmesi durumunda, üzerine düşen tüm özeni gösterdiğini ispat edebilen yükümlünün (ithalatçının) sorumluluktan kurtulacağını açıkça düzenlemektedir.

Adil yargılanma hakkı kapsamında, bir tarafın sunduğu somut ve hukuki bir savunmanın mahkeme tarafından hiç dikkate alınmaması, uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz genel değerlendirmelerle hüküm kurulması yargısal keyfiliğe yol açar. İstinaf ve temyiz incelemesi yapan üst derece mahkemelerinin de, ilk derece mahkemesince cevapsız bırakılan bu tür esaslı iddiaları kararlarında tartışmadan veya tatminkar bir gerekçe sunmadan tasdik etmeleri, gerekçeli karar hakkının zincirleme bir şekilde ihlal edilmesi anlamını taşımaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda başvurucu şirket, İspanya'dan gerçekleştirdiği ithalat işlemi sırasında gümrük idaresine sunduğu A.TR dolaşım belgelerinin bizzat İspanyol makamları tarafından hatalı onaylandığını belirterek, yargılama süreci boyunca ısrarla kanuni bir istisnaya dayanmıştır. Başvurucu, idarenin yaptığı hata dolayısıyla eşyanın gerçek menşeini bilemeyeceğini ve ithalatçı sıfatıyla mevzuatın gerektirdiği tüm özen yükümlülüğünü yerine getirdiğini iddia etmiştir. Başvurucunun bu savunması doğrudan 4458 sayılı Kanun m. 198 hükmüne dayanan ve davanın seyri ile sonucunu tamamen kendi lehine değiştirebilecek nitelikte oldukça somut ve yasal bir argümandır.

Ancak yargılamayı yürüten Vergi Mahkemesi, kararında başvurucunun bu hayati savunmasını hiçbir şekilde tartışmamış ve değerlendirmeye almamıştır. Mahkeme, sadece İspanya Gümrük İdaresinin dolaşım belgelerinin hatalı düzenlendiğine dair sonradan verdiği cevabi yazıyı hükme mutlak esas alarak, eşyanın Çin menşeli kabul edilmesi gerektiği ve ek vergi ile cezaların hukuka uygun olduğu sonucuna varmıştır. Mahkeme tarafından başvurucunun kanunda aranan özen yükümlülüğünü gösterip göstermediği yönünde hiçbir hukuki tahlil veya fiili araştırma yapılmamıştır. Şirketin dayandığı istisna maddesinin olayda neden uygulanamayacağına dair tek bir satır dahi gerekçe üretilmemiştir.

Hukuki süreçte başvurucunun istinaf ve temyiz kanun yollarına başvurarak eksik gerekçelendirmeyi üst mercilere taşıması da durumu değiştirmemiştir. Bölge İdare Mahkemesi ve Danıştay, başvurucunun davanın sonucunu değiştirebilecek bu temel itirazı hakkında herhangi bir ek değerlendirmede bulunmadan, eksik gerekçeli ilk derece kararını hukuka uygun bularak onamıştır. Anayasa Mahkemesi, yargılama makamlarının davanın sonucuna etki etme potansiyeli çok yüksek olan esaslı bir iddiayı tamamen yanıtsız bırakmasını, tarafların iddialarının incelenip incelenmediğini bilme hakkının ve mahkeme kararlarının toplum tarafından denetlenebilmesi ilkesinin açıkça ihlali olarak tespit etmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, davanın sonucuna etkili iddianın kararda karşılanmaması nedeniyle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek yeniden yargılama yapılması amacıyla başvuruyu kabul etmiştir.