Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Sanığın aleyhine olan tanıkları sorgulama hakkı vardır.
• Tanığın duruşmada dinlenmemesi geçerli bir nedene dayanmalıdır.
• Sorgulanmayan tanık beyanı tek veya belirleyici olmamalıdır.
• Belirleyici beyanlarda sanığa dengeleyici güvenceler sağlanması zorunludur.
• Yazılı tutanağın okunması huzurda dinlemenin eşdeğeri olamaz.

Bu karar, ceza yargılamalarında adil yargılanma hakkının en temel ve hayati güvencelerinden biri olan tanık sorgulama hakkının sınırlarını ve derece mahkemelerinin bu konudaki yükümlülüklerini çok net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, sanığın aleyhine ifade veren bir tanığı duruşmada sorgulayamamasının ve bu tanığın yazılı ifadesinin mahkûmiyete giden yolda tek veya davanın seyrini belirleyici delil olarak kullanılmasının, yargılamanın hakkaniyetini temelden sarsacağını güçlü bir biçimde vurgulamıştır. Kararda, tanığın mahkeme huzurunda dinlenmemesinin ancak çok geçerli ve zorunlu nedenlerle kabul edilebileceği, aksi hâlde yazılı tutanakların veya önceki beyanların duruşmada okunmasının yüz yüze ilkesini ve doğrudan doğruyalık prensibini kesinlikle karşılamayacağı açıkça ifade edilmiştir.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, özellikle terör ve örgütlü suç yargılamalarında sıklıkla karşılaşılan istinabe yoluyla uzaktan tanık dinleme veya sadece hazırlık aşamasındaki ifadelerin mahkûmiyet hükmüne esas alınması pratiklerine ciddi ve kesin bir sınır getirmektedir. Mahkemeler, sorgulama imkânı tanınmayan bir tanığın beyanını mahkûmiyete dayanak yapacaksa, savunma makamının maruz kaldığı bu ciddi dezavantajı telafi edecek güçlü karşı dengeleyici usuli güvenceler sunmak zorundadır. Aksi takdirde yargılamanın adil olmaktan çıkacağı tescillenmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Olay, 2012 yılında gerçekleştirilen polis akademisi giriş sınavı sorularının sınav öncesinde hukuka aykırı şekilde ele geçirilerek bazı öğrencilere verildiği iddiasıyla başlatılan geniş çaplı bir ceza soruşturmasına dayanmaktadır. İlgili sınavı yüksek bir puanla kazanarak polis akademisine giren ancak sonradan yasal düzenlemelerle okulla ilişiği tamamen kesilen başvurucu hakkında, sınav sorularını önceden aldığı ve örgüt üyesi olduğu iddiasıyla kamu kurum ve kuruluşlarının zararına dolandırıcılık, resmî belgede sahtecilik ve silahlı terör örgütü üyeliği suçlamalarıyla ceza davası açılmıştır. Yargılama sürecinde yerel mahkeme, başvurucu aleyhine ifade veren ve sınav sorularının Ankara'da bir evde yemin ettirilerek kendilerine önceden verildiğini iddia eden bir başka şüphelinin tanık sıfatıyla verdiği beyanlarına dayanarak başvurucuyu dolandırıcılık ve örgüt üyeliği suçlarından ağır hapis cezasına çarptırmıştır. Başvurucu ise, aleyhine ifade veren ve davanın gidişatını etkileyen bu tanığın duruşmada hiç dinlenmediğini, kendisine bu tanığa doğrudan soru sorma ve onunla yüzleşme imkânı verilmediğini, mahkûmiyet hükmünün adeta yalnızca bu sorgulanamayan ifadelere dayandırıldığını belirterek adil yargılanma hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken adil yargılanma hakkının çekirdek bir unsuru olan tanık sorgulama hakkına ilişkin yerleşik insan hakları hukuku prensiplerini ve temel ceza usul kurallarını titizlikle dikkate almıştır. Ceza yargılamasında hakkaniyete uygun bir sürecin yürütülebilmesi için sanığın aleyhine olan tanıkları bizzat sorguya çekme ve çektirme hakkı hayati bir önem taşımaktadır. Bu anayasal hak, sanığın aleyhindeki tanıklarla yüzleşebilmesini, beyanların doğruluğunu sınayabilmesini ve maddi gerçeğin mahkeme huzurunda ortaya çıkmasını güvence altına alır.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.210 uyarınca, olayın ispatına yarayan delil sadece bir tanığın açıklamalarından ibaret ise, bu tanığın duruşmada mutlaka bizzat dinlenmesi emredilmektedir. Daha önce kolluk veya savcılık aşamasında yapılan dinleme sırasında düzenlenmiş bir tutanağın veya yazılı bir açıklamanın duruşmada okunması, tanığın bizzat dinlenmesi şartının yerine geçemez. Bu kural, ceza muhakemesinin temel direği olan doğrudan doğruyalık ilkesinin zorunlu bir sonucudur ve asıl kararı verecek olan hâkimin delillerle vasıtasız bir şekilde temas etmesini zorunlu kılar.

Anayasa Mahkemesi, somut bir olayda tanık sorgulama hakkının ihlal edilip edilmediğini değerlendirirken üç aşamalı katı bir test uygulamaktadır. Birinci aşamada, dinlenmesi gereken tanığın mahkemede hazır edilmemesinin makul ve geçerli bir nedene dayanıp dayanmadığına bakılır. İkinci aşamada, sanığın doğrudan sorgulama imkânı bulamadığı tanık beyanının, kurulan mahkûmiyetin dayandığı tek veya sonucu belirleyici ağırlıktaki delil olup olmadığı titizlikle incelenir. Üçüncü ve son aşamada ise, eğer söz konusu beyan tek veya belirleyici delil konumundaysa, savunma tarafının bu durumdan dolayı maruz kaldığı dezavantajı telafi edecek yeterli düzeyde karşı dengeleyici usuli güvencelerin sağlanıp sağlanmadığı araştırılır. Dengeleyici güvencelere örnek olarak; tanığın Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi vasıtasıyla dinlenerek sanığa eşzamanlı soru sorma hakkı verilmesi gösterilebilir. Bu dengeleyici güvenceler sağlanmadan oluşturulan mahkûmiyet kararları, adil yargılanma hakkını doğrudan ihlal eder.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruya konu ceza yargılaması sürecini incelediğinde, ilk derece mahkemesinin başvurucuyu bilhassa kamu kurum ve kuruluşlarının zararına dolandırıcılık suçundan mahkûm ederken temel ve baskın delil olarak, başvurucunun duruşmada hiçbir şekilde sorgulama imkânı bulamadığı bir tanığın yazılı beyanlarına dayandığını açıkça tespit etmiştir. Yargılamayı yürüten mahkeme, bu önemli tanığın duruşmada neden bizzat hazır edilemediğine veya en azından teknolojik imkânlar kullanılarak eşzamanlı bağlantı yoluyla neden dinlenemediğine dair kararda hiçbir geçerli ve zorlayıcı neden ortaya koymamıştır.

Gerekçeli kararda, tanığın kolluk ve savcılık aşamasında verdiği beyanlarının yalnızca duruşmada sesli olarak okunmasıyla yetinildiği anlaşılmıştır. Ancak bu usulün, başvurucunun tanığa doğrudan çelişmeli sorular sorma, onun anlık tepkilerini ve vücut dilini ölçme fırsatını elinden aldığı ifade edilmiştir. Aynı zamanda bu durum, asıl kararı verecek olan mahkeme heyetinin tanığın güvenilirliği ve anlattıklarının samimiyeti hakkında doğrudan, tarafsız bir izlenim edinme fırsatını da bütünüyle ortadan kaldırmıştır. Başvurucunun akademi giriş sınavındaki başarı performansının kendi yeteneği dışında dış faktörlere dayandığını ima eden bazı genel bilirkişi raporları dava dosyasında yer alsa da, asıl somut suçlama olan sınav sorularının önceden bir evde ele geçirildiği yönündeki spesifik iddianın doğrudan sorgulanmayan bu şahsın ifadelerine dayandığı net bir şekilde saptanmıştır. Dolayısıyla, mahkeme huzurunda sorgulanmayan bu tanık beyanı, mahkûmiyet kararında tek başına olmasa bile davanın nihai sonucunu belirleyici nitelikteki en önemli delil olarak yargılamaya damga vurmuştur.

Belirleyici nitelikteki bu kritik delile karşı savunma makamına adil bir dengeleme sağlayacak etkili güvencelerin sunulup sunulmadığı incelendiğinde ise, yargılama makamlarının bu büyük eksikliği telafi edecek herhangi bir ilave mekanizma veya usul işletmediği görülmüştür. Tanığın ifadelerinin doğruluğu ve güvenilirliği açık duruşma ortamında tartışılıp test edilmeden, doğrudan doğruyalık ilkesine tümüyle aykırı bir şekilde yalnızca yazılı tutanakların okunmasıyla kurulan bu hüküm, yürütülen ceza yargılamasının genel hakkaniyetini temelden zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki tanık sorgulama hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.