Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Özgürlükten yoksun bırakma keyfiyetten uzak olmalıdır.
• İdari tutuklama için somut gerekçeler sunulmalıdır.
• Hakimin re'sen delil toplaması tarafsızlığı bozmaz.
• Toplanma hakkı mutlak nitelikte bir hak değildir.

Bu karar, idari yaptırımların ve yargılama süreçlerinin insan hakları standartlarına uygunluğu açısından önemli hukuki sonuçlar doğurmaktadır. Mahkeme, idari suçlamalarla yürütülen bir yargılama sırasında, duruşmaya kısa bir ara verilmesi durumunda dahi kişinin özgürlüğünden yoksun bırakılmasının son derece istisnai ve somut gerekçelere dayanması gerektiğini açıkça ortaya koymuştur. Şiddet içermeyen sivil itaatsizlik eylemlerinde, salt kanunda potansiyel bir hapis cezası öngörülmüş olması, kişinin otomatik olarak tutulmasını haklı kılmaz. Bu durum, özgürlük ve güvenlik hakkının idari süreçlerdeki sınırlarını netleştirmektedir.

Öte yandan karar, toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkının sınırlarına ilişkin de önemli emsal teşkil eden kriterler sunmaktadır. Güvenlik güçlerinin, geçmiş tecrübelere ve somut risk analizlerine dayanarak gösteri alanına sokulacak nesnelere (odun gibi) kısıtlama getirmesi orantılı bir müdahale olarak kabul edilmiştir. Mahkeme, göstericilerin bu tür makul güvenlik önlemlerine uymamasının yaptırıma bağlanmasını, demokratik toplum düzeninin korunması kapsamında hukuka uygun bulmuştur. Ayrıca, idari davalarda hakimin maddi gerçeği araştırmak için delil talep etmesinin, silahların eşitliği ilkesi zedelenmedikçe tarafsızlık ihlali sayılmayacağı vurgulanarak mahkemelerin usuli yetkilerine dair yol gösterici bir içtihat oluşturulmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Sivil toplum aktivisti olan başvurucu Aleksi Matchavariani, parlamento seçim sonuçlarını ve pandemi kısıtlamalarını protesto etmek için Tiflis'te düzenlenen bir gösteriye yanında odunlarla katılmak istemiştir. Polis ekipleri, bir önceki gün yapılan gösterilerde odunların polise yönelik şiddet eylemlerinde silah olarak kullanıldığını belirterek bu duruma izin vermemiştir. Başvurucunun polisin bu emrinin yasadışı olduğunu iddia ederek uymaması ve sözlü tepki göstermesi üzerine kendisi idari itaatsizlik gerekçesiyle gözaltına alınmıştır. İdari para cezası ile yargılandığı davanın duruşması sırasında, hakim polisten odunların tehlike yarattığına dair somut delil sunmasını isteyerek duruşmaya üç saat ara vermiştir. Bu süre zarfında başvurucu mahkemenin nezarethanesinde tutulmuştur. Başvurucu, idari yargılama sırasındaki tutulmasının keyfi olduğunu, hakimin iddia makamı gibi delil toplanmasını isteyerek tarafsızlığını yitirdiğini ve eyleminin engellenmesinin toplanma özgürlüğünü ihlal ettiğini ileri sürerek dava açmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 5. maddesi (Özgürlük ve güvenlik hakkı) uyarınca, hiç kimse yasada açıkça belirtilen usuller ve meşru amaçlar dışında kişi özgürlüğünden yoksun bırakılamaz. İdari veya cezai bir yargılama sürecinde kişinin tutuklu kalması, ancak somut olayın gereklilikleri ışığında istisnai durumlarda ve yeterli, ikna edici gerekçelerle mümkündür. Özellikle şiddet içermeyen protesto eylemleri nedeniyle sadece idari para cezası veya hafif yaptırımların öngörüldüğü durumlarda, kanunda soyut bir hapis cezası ihtimalinin bulunması, kişinin duruşma aralarında dahi özgürlüğünden mahrum bırakılması için yeterli ve meşru bir gerekçe oluşturmaz.

Sözleşme'nin 6. maddesi (Adil yargılanma hakkı), davanın bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından görülmesini güvence altına almaktadır. Objektif tarafsızlık ilkesi, mahkemenin ve yargıcın, taraflar arasında eşitliği bozacak veya iddia makamı lehine çalışıyormuş izlenimi verecek eylem ve yönlendirmelerden kaçınmasını zorunlu kılar. Bununla birlikte, idari yargılama usullerinde hakimin maddi gerçeği aydınlatmak amacıyla re'sen delil talep etmesi, karşı tarafa bu delilleri inceleme ve itiraz etme hakkı tanındığı sürece adil yargılanma hakkını ve mahkemenin tarafsızlık ilkesini ihlal etmez.

Sözleşme'nin 11. maddesi (Toplantı ve dernek kurma özgürlüğü) ise herkesin barışçıl toplanma hakkını koruma altına alır. Ancak bu hak mutlak bir nitelik taşımaz. Kamu düzeninin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin güvence altına alınması amacıyla, gösterilere getirilecek makul ve orantılı kısıtlamalar demokratik bir toplumda gerekli kabul edilebilir. Mahkeme, bu kısıtlamaların orantılılığını incelerken, idarenin takdir yetkisine, müdahalenin ağırlığına ve kişinin ifade özgürlüğünü kullanabileceği alternatif yöntemlerin bulunup bulunmadığına dikkat eder.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucunun şikayetlerini Sözleşme'nin 5., 6., 10. ve 11. maddeleri kapsamında ayrı ayrı incelemiştir. İlk olarak, başvurucunun duruşmaya ara verilen üç saatlik süre boyunca adliye nezarethanesinde tutulması değerlendirilmiştir. Mahkeme, başvurucunun şiddet içermeyen sivil bir protesto eylemiyle bağlantılı olarak yargılandığını ve idari itaatsizlik suçlamasında salt potansiyel bir hapis cezası ihtimalinin bulunmasının, bu tutulmayı haklı kılmaya yetmeyeceğini tespit etmiştir. Duruşma arası gibi kısa bir sürede dahi olsa kişinin özgürlüğünden mahrum bırakılmasının somut bir gerekliliğe dayanmadığı vurgulanmıştır. Bu nedenle, tutma işleminin keyfiyetten uzak olmadığına kanaat getirilerek 5. maddenin 1. fıkrasının ihlal edildiğine karar verilmiştir.

İkinci olarak, hakimin duruşmayı erteleyerek polisten geçmiş eylemlere dair delil talep etmesi bağlamında mahkemenin tarafsızlığı şikayeti incelenmiştir. Mahkeme, Gürcistan İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun hakime maddi gerçeği bulmak için re'sen delil isteme yetkisi verdiğini, başvurucunun sunulan bu video delillerine itiraz etme imkanı bulduğunu ve mahkumiyet kararının sadece bu delillere değil, başvurucunun kendi eylemlerine ve diğer unsurlara da dayandığını vurgulamıştır. Bu sebeple, hakimin objektif tarafsızlığını yitirdiğine dair meşru bir şüphe bulunmadığı belirtilerek 6. maddenin 1. fıkrasının ihlal edilmediği sonucuna varılmıştır.

Son olarak, başvurucunun gösteriye odunla katılmasının engellenmesi ve bu polis emrine uymadığı için cezalandırılması iddiaları ele alınmıştır. Mahkeme, polisin sadece bir gün önceki gösterilerde odunların güvenlik güçlerine karşı şiddet aracı olarak kullanılmasını dikkate alarak verdiği yasaklama emrinin son derece meşru ve makul olduğunu belirtmiştir. Başvurucunun, odunları bırakarak barışçıl gösteriye katılma imkanı varken polise açıkça itaatsizlik etmesi nedeniyle verilen idari para cezasının ölçülü olduğu değerlendirilmiştir. Bu nedenle, toplanma ve ifade özgürlüğü kapsamındaki şikayetler açıkça dayanaktan yoksun bulunarak reddedilmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, idari tutukluluğun haksız olması nedeniyle başvurucunun özgürlük ve güvenlik hakkının ihlal edildiği, ancak adil yargılanma ve toplantı özgürlüğüne yönelik herhangi bir ihlalin bulunmadığı yönünde karar vermiştir.